اکھاݨاں ، محاورے ، دعائیں

کہیں زبان دی قیمت لاوݨی ہووے تاں اوندیاں اکھاݨاں ݙیکھݨیاں چاہیدن۔ زبان دی وݙائی تے وسیب دی ساری رس وس اکھاݨاں وچ موجود ہوندی ہے۔ اے اکھاݨاں وسیب دے سیاݨے سگھڑ لوکاں دے تجربات تے زندگی دے مشاہدات دا نچوڑ ہوندین۔ ہک ہک ٻول وچ حیاتی دا سارا تجربہ تے ات سٹ ساہ پیا گھنداہوندے۔ وسیب صدیاں دی اپݨی ڳݨ وُݨ کوں وقت دے نال نال اکھاݨاں دی صورت وچ سمبھیندے ویندا۔ اے محاورے ضرب المثال کہیں زبان دے ٻولݨ والئیں دی ذہانت ‘ اوندی سمجھ ٻوجھ ‘ معاملہ فہمی دی سطح دا اندازہ ݙیندن۔ ایں طرحاں اے اکھاݨاں اوں وسیب دی سماجی زندگی دیاں او گجھیاں شکلاں ہوندن جیں وچ حیاتی دے سُوہݨپ ضابطے تے اوندے اصول لبھدن۔ انھاں اکھاݨاں ‘ ٻجھارتاں ‘ ضرب المثلاں ‘محاوریاں تے دعائیں نال اِی کہیں وݙی زبان دی سُنڄاݨ تھیندی ہے ۔ سرائیکی وسیب وچ سُوہݨپ ‘سگھڑپ تے حکمت دیاں اے سوکھڑیاںبے انداز ہن۔(22)۔ اگر انھاں کوں کٹھا کیتا ونڄے تاں کئی دفتر تیار تھی سڳدن۔ اے اکھاݨاں سچائیاں دے او ݙس ہن جتھوں ایں وسیب دی تمدنی تے تہذیبی زندگی دی عکاسی تھیندی اے۔

سرائیکی علاقہ ہمیشہ حملہ آواراں دا شکارریہے۔ جݙاں وی حکمراناں دی آپس وچ جنگ تھئی اے عام مخلوق کوں ٻہوں نقصان پُڄے۔ سرائیکی زبان وچ ہک اکھاݨ ہے ’’لڑن سانھ پٹیجن ٻوٹے‘‘ یعنی لڑدے وݙے ہن نقصان بچارے چھوٹے بھڳتیندن۔ اینویں ’’سُکی نال سِنی وی بل ویندی ہے‘‘ جینویں ’’داݨے نال گُھݨ ‘ ایں علاقے وچ ہمیشہ جاگیرداری ‘ تمن داری ‘ سرداری تے شخصی راج ریہے ۔ ہک کہاوت ݙیکھو ’’ݙاڈھے دے ݙوں حصے‘ ‘ یا ’’بھاگ وند دا گھوڑا تے غریب دا جھورا‘‘ وسیب وچوں کئی بندہ کئی اُچی جھکی گال کرے چا تاں ساریاں تے مصیبت آ ویندی ہے ’’پولی دی کُتی شینہہ کوں بھونکی ہئی سارا شہرمرایوس‘‘ شہری تے دیہاتی معاشرے وچ ہمیشہ ہک فاصلہ تے اجنبیت قائم راہندی ہے۔ آدمی اپݨی حیثیت کوں ݙیکھ تے کم کرے نہ تاں اوکھا تھیندے ۔ سیاݨے آہدن ’’سوّڑ ݙیکھ تے پیر دگھیر‘‘ کجھ لوکاں کوں ݙکھاوے دا ٻہوں شوق ہوندے ۔ بھانویں ’’پیسہ نیں پلے ہار گھناں کہ چھلے‘‘ منگ پن تے کوڑی شان ݙکھا گھدی ول اوکھا واَڄدا تھندے سر تے کئی کئی بارے پے ڳئے۔ سیاݨیں ݙس ݙتے ’’بھٹ پیا ایجھا سونا جیڑھا کن پاڑے‘‘۔ بندہ اپݨی حیثیت تے حالات کوں سامݨے رکھ تے وقت گزارے ۔ ایں نہ ’’جو ماجنھاں دی گنجی تے سوا اٹھ کنگھیاں دے‘‘ کوئی کے تئیں اے اکھاݨاں بیان کرے ۔ بے شمار اکھاݨاں سرائیکی زبان دا سہاڳ ہن۔(23)

سرائیکی زبان وچ محاوریاں دا وی ٻہوں چوکھا ذخیرہ موجود ہے ۔ لوک ٻول چال وچ جملے جملے نال محاورے ورتیندن۔ اے محاورے مختصر لیکن ٻہوں بلیغ ہن۔’’اپݨا ککڑ کچھ اِچ‘‘۔ ’’اکھ چُکی تمالو غرق‘‘ ۔ ’’روٹیاں چیرن ‘‘ ۔ ’’چپے چپے ریت‘‘ ۔’’ سچ کوں مرچاں‘‘۔’’اٹا مُکن‘‘ ۔ ’’گھوٹ دی بوا بݨݨ‘‘ ۔ ’’پڳ وٹاوݨ‘‘۔ ’’کن کپاوے‘‘ ۔ بھیݙاں ݙکھائوں‘‘ ۔ ’’متاں ݙیوݨ‘‘۔’’اپݨا بھت گھاٹا کرݨ‘‘۔ ’’پاݨی دی مندھاݨی‘‘۔ آپ جوڳی‘‘۔ بزرگ آہدن سرائیکی دعائیں دی زبان ہے ۔ ایں زبان وچ بے شمار جملے موجودہن ۔ لباس پاوݨ کیتے دعا۔ سفر تے ونڄݨ تے دعائیں ۔ گھر آوݨ تے دعائیں۔ روٹی کھاوݨ تے دعائیں۔ خوشی دے ہر موقع کیے آپواپݨیاں دُعائیں ہن۔ سرائیکی علاقے دے بزرگ ڳالھ ڳالھ اتنی دعائیں ݙیندن جو اے دعائیں دے کوٹ لڳدن۔

کُجھ دعائیں

ٻیڑہ تری

چڑھی کمان ہووی

دشمن زیر پا

ہک اے تے لکھ بے

تتی واہ نہ لڳی

ݙودھ پتر جیویں

ٻالیں دا شہر تھیوی

جتھ پیر اُتھ خیر

ٻڈھڑاں تھیویں

لال گھوٹ تھیویں

قرآن وسیلہ ہووی

جوانی ماݨیں(24)   

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان