اڄوکی سرائیکی تنقید : نویں تناظر
شعر تے ادب دی بحث اچوں ڄے اساں ’’تنقید ‘‘ کوں کڈھ گھنوں تاں شعر ی اتے ادبی تفہیم دے یکے در بند تھی کے رہ ویسن، کیوں ڄو تفہیمات ِ ادب تے تحقیق اتے تجزیہ کیتے تنقید بنیادی حوالہ ہے ،پر ایکوں صرف ادب د ا حوالہ سمجھݨا وی صحیح کائنی ۔تنقید دی اپݨی اہمیت ہے اتے اپݨے طور تے خودوی اے ’’ادب ‘‘ ہے ۔ایندی اہمیت بارے ڈاکٹر عبادت بریلوی آدھے ہن:
’’تنقید‘‘ کو ادب کے لیے ضرور ی بلکہ ناگزیر سمجھتا ہوں وہ ادب کو صحیح معنوں میں ادب بناتی اور صیحح راستوں پر لڳاتی ہے۔اس کا کام صرف ادب کی نکتہ چینی یا مدح سرائی، نہیں وہ اِ س سے بہت بلند ہے‘‘(۱)
پچھلیاں ݙوصدیاں اِچ شعریات تے ادبیا ت دے میدان اچ تنقید ہک وݙے ’’ڈسپلن‘‘ دے طورتے متعارف تھئی ہے۔تنقید جستجو تے کاوش توں عبارت ہے جیندی تحریک انسان دا فطری ذو ق جستجو ،تجسس تے نویاں ڳالھیں دی دریافت ،حصول علم اَتے اپݨے تخلیقی تجربیاں کوں بیان کرݨ دے جذبے نال تھیندی ہے۔ایں ڳالھ دے پیش نظر مغربی نقاد آرنلڈ تنقید دی وضاحت کریندے ہووے لکھدے ہن ڄو :
’’دنیا میں اچھی سے اچھی باتیں سوچی اور معلوم کی ڳئی ہوں اور پھر ان کی جستجو اور کھوج کی ایک والہانہ خواہش کا عنوان ’’تنقید ‘‘ ہے، چاہے اس کا تعلق زندگی کے کسی بھی شعبے سے کیوں نہ ہو۔‘‘(۲)
ایں ڳالھوں آسکروائلڈ وی آکھ ݙتا ہا ڄو:
’’جس دور میں اچھی تنقید موجود نہ ہو اس عہد میں اچھا ادب تخلیق نہیں ہو سکتا ۔‘‘(۳)
چنگی تے وݙی تنقید صرف معلومات نی ݙیندی بلکہ ا و یکے او کم وی کریند ی ہے جہڑاہک مورخ ،ماہر نفسیات، ہک شاعر اتے پیغمبر کریندا ہے ۔تنقید انسانی ذہناں اِچ سوجھلا کریندی ہے اتے اے سوجھلا اتنا ضروری ہے جو بعض اوقات ایندے نہ ہووݨ نال تخلیقی جو ہر اچ کہیں شے دی کمی محسوس تھیوݨ لڳ پوندی ہے ۔(۴) اتے جݙاں تنقید تخلیق دی سطح تے پُج ونجے تاں او ول صحیح معنیاں وچ تنقید ہے نہ تاں او ول ݙوجھے درجے دی تنقید آکھی ویسی ۔(۵)
ڈاکٹر عبادت بریلوی ہوراں وݙی تنقید کوں ’’مشاطگی‘‘ نال ونج جڑیندن :
’’تنقید‘‘ادب کے لیے بے انتہا ضروری اور اہم ہے ۔وہ ادب کی بنیادوں کواستوار کرتی ہے اور اس کے لیے وہ کام کرتی ہے جو چمن کے لیے باغبان کرتا ہے یا کسی نوعروس کے لیے مشاطہ ‘‘(۶)
ایں بیان توں اے حقیقت سامݨے آندی ہے ڄو نقاد اپݨے مطالعے تے ذوق سلیم دے سوجھلے اچ قابل قدر ،معنی خیز اتے بصیرت افروز تجربات دا پتا لیندے ۔انہاں تے غور کریندے اتے قاری کوں غور و فکر دی دعوت ݙیندے ۔(۷) ایں بحث توں اے ڳالھ سامݨے آئی ہے جو تنقید ادب عالیہ دی تخلیق اچ ہک اہم کردار ادا کریندی ہے پر پاکستان دیاں علاقائی زباناں اچ وݙی تنقید دا ہک ٻہوں وݙا خلا موجود ہے ،جتھوں اے خطرہ پیدا تھیندا پئے ڄو اتھاں عظیم شعر وادب د ا سلسلہ رُک نہ ونجے ۔اساڈی ایں ڳالھ دا اے جواب وی ڈتا ونج سنگدا جو اے ڳالھ سچ ہے تاں ول علاقائی زباناں اچ (پنجابی ،سندھی ،سرائیکی ،بلوچی تے پشتو) وارث شاہ ،سچل سرمست ،خواجہ غلام فرید ،مست توکلی اتے خوشحال خان خٹک ڄیں شاعروی تاں پیدا تھئے ہن اَتے اوں ویلے تنقید تے تنقیدی افکار دا کہیں وی سطح تے چرچا نہ ہئی ،اِیندا جواب اے ہے جو انھاں زباناں دیاں وارث قوماں تہذیبی تے تاریخی اعتبار نال ٻہوں کامل تے پختہ ہن اتے صدیاں کنوں اواپݨی الگ تے نویکلی سنڄاݨ نال زندہ ہن ۔(۸) ایں ڳالھ دی روشنی اچ ٹی ایس ایلیٹ آدھے ہن :
’’کلاسک اس وقت وجود میں آتا ہے جب کوئی تہذیب کامل یاپختہ ہو چکی ہوتی ہے ۔اس کا ادب اور زبان کامل ہو چکی ہوتی ہے ۔کلاسک حددرجہ مہذب اور ترقی یافتہ دماغ کا کارنامہ بھی تو ہوتا ہے جو اپنی تہذیب و زبان کی سب خوبیوں کو جامیت کی صورت دے کر ان کو آفاقی درجہ دلادیتا ہے۔ دماغ کی پختگی ،زبان کی پختگی اور اسلوب کی آفاقی جامعیت ایک کلاسک کے اوصاف ہیں۔‘‘(۹)
ایں تناظر اچ جݙاں اساں وادی سندھ وچ وسݨ آلیاں قوماں دی بشریاتی تاریخ تے اکھ بھنواں تاں اے ڳالھ نشابر تھیندی ہے جو اے یکیاں قوماں زندہ تے جاندار تہذیب دیاں رکھوالیاں ہَن ۔ایہو وجہ ہے جو اتھاں تخلیقی طورتے وݙے شاعر پید ا تھئے ہن ،انہاں چوں خواجہ غلام فریدؒ سمیت کئی ٻئے شاعر وی ہَن ۔خواجہ غلام فریدؒ کوں ورثے اچ جہڑی زبان ملی ہئی اوندے بارے اے ڳالھ من گدی گئی ہے ڄو اے زبان اتھودی سب کنوں قدیم اتے تخلیقی زبان ہئی ۔ول اے وی ݙیکھو گھنو جو خواجہ سئیں جہڑے وسیب دے واسی ہَن اُتھاں دنیا دے قدیم ترین قبیلے جیویں ڄو ’’منڈا‘‘ قبیلہ ہئی ،او وسدے ہَن ۔سرائیکی دے مہاندرے لکھاری سئیں اسلم رسول پوری سرائیکی زبان بارے آدھے ہن:
’’سرائیکی علاقہ اور سندھ میں کیہل ،بھیل اور اوڈوں کی قدیم موجودگی بھی غیر آریائی آوازیں ،لغت اور پیچیدہ قسم کی صوتی نحوی تبدیلیوں کی اس جدید نظریے کی حمایت کرتے ہیں کہ سرائیکی زبان یہاں کے قدیم مقامی باشندوں کی زبان ہے اور اِ س کی موجودہ صورت قریباً ایک ہزار سال پہلے وجود میں آچکی تھی ۔مسلمانوں کی ملی اور مذہبی زبانیں ہونے کے باوصف عربی اور فارسی نے اسے موجودہ شکل دینے میں ایک اہم رول اد ا کیا ہے۔‘‘(۱۰)
سرائیکی ز بان اچ تخلیق تھیوݨ آلے شعر وادب دے منڈھلے موضوعات تصوف تے مذہبی ہَن۔ ایندیاں مثالاں اساں نورنامے ،معراج نامے ،مولود ،نعت ،پکی روٹی ،اہل بیت نال گنڈھے مرثیے ،اولیا ء کرام نال جُڑیاں عقید تاں اتے قرآنی قصیاں دی بنیاد تے قصے کہاݨیاں تے لوک داستاناں اچ اݨ کُھٹ روحانی حوالے، سرائیکی شعر وادب دی سنجاݨ ہن ۔کالونیل تے پوسٹ کالونیل عہد اچ مزاحمت تے موجودہ عہد اچ جاگیردرانہ ذہنیت ،سرمایہ دارانہ رویے دے خلاف آوازاں تے دھرتی نال محبت دے پس منظر اچ اپݨی قومی ،لسانی شناخت تے محرومیاں دے اظہار دے نویں شعری اسالیب وی سامݨے آئے ہن ۔آکھݨ دا مقصد اے ہے جو سرائیکی زبان جہیڑی اپݨی تاریخ اِچ ہک وݙی تہذیب رکھیندی ہے اوندے شعر وادب دی پرکھ کیتے تنقیدی افکار تے پرکھݨ دے انداز نہ ہووݨ دے برابر ہن ،اساں اسلم رسول پوری دی ایں رائے نال متفق ہیں :
’’موجودہ سرائیکی ادبی تنقید زیادہ ترعملی ادبی تنقید ہے۔ نظری تنقید ی کا نسبتاً فقدان ہے۔اس کے علاوہ یہ تنقید تاثراتی تنقید کے زمرے میں آتی ہے اور یہ ماضی یا آج کے مختلف ادبی نظریات سے نابلد ہے اور کہیں بھی ان کا اطلاق نہیں کیا گیا ۔اس لیے یہ زیادہ ترایک ادھوری تنقید ہے جو قاری کو سوچنے اور سمجھنے کے عمل کو تحریک نہیں دیتی اور یہ عملی تنقید زیادہ ترشائع ہونے والی سرائیکی کتب کے جائزوں یا تبصروں پرمبنی ہوتی ہے یا پھر کسی لکھاری کے کام کا جائزہ سرائیکی میں نظری تنقید پر کام کا رجحان بہت کم ہے ۔بعض تخلیقی لکھاری ابھی تک اردو سے اپنا دامن ہی نہیں چھُڑا سکے اور وہ سرائیکی ادبی تنقید بھی اردو میں لکھتے ہیں ۔‘‘(۱۱)
اے بالکل ایویں ہی ہے جیویں اردو دا نقاد اَج تونڑیں اپݨا لٹر مغربی تنقید کنوں نی چھُڑا سڳا ۔پر اے وی حقیقت ہے جو عالمی شعریات تے ادبیات کوں جیڑھی فنی اتے فکری توانائی ملی ہے او اہل مغرب دی ای عنایت ہے۔ارسطو دی ’’بوطیقا‘‘ توں بعد ہوریس دے کجھ تنقیدی اصول ،انہاں توں بعد رومیوں نے تنقید دے فن اچ بہوں ساریاں خدمات سرانجام ݙیتاں ہن۔ وسطی دور اچ تنقید اچ کئی وݙے ناں سامݨے آئے اتے تنقید دے اندر کئی نویں مباحث دا آغا ز تھیا۔ انہاں ناقدین اچ لان جائی نس ،کروچے ،ولیم ورڈزورتھ ،ایلیٹ ،آرنلڈ ،ڈرائیڈن ،والڑپیٹر، آئی اے رچرڈرز،جانسن شیلے ،سڈنی اتے کولرج دے تنقیدی افکار آج وی تروتازہ ہن(۱۲) ایویں ای اج دے ٻہوں سارے مغربی دانشوروں دے افکار دے محابیوں تانیثیت ،کولونیل، پوسٹ کولونیل ،ساختیات ،پس ساختیات اتے ردتشکیل جیں تنقیدی نظریات زیر بحث ہن ۔
ایں بحث دا اے مقصد وی کائنی جو اساں اپݨے فن کوں ہر صورت مغربی تنقیدی تصورات نال پرکھݨ دی ضد کروں ۔اساݙے اپݨے کولوں وی تنقید دا مشرقی تناظر موجود ہے۔ جہڑا اگرچہ فارسی توں اردو اچ منتقل تھیا ہے ۔فارسی زبان دے نال نال عباسی عہد اچ عرباں نے وی کئی تنقیدی افکار ݙتن ۔اے افکار اج اردو زبان اچ ترجمہ تھی چکن، فارسی تے اردو اچ آوݨ آلیاں اہم تنقیدی کتب ( اے زیادہ فنی محاسن دے مباحث تے مبنی ہن )حدائق البلاغت ،چہار مقالہ، اعجاز خسروی اتے میعادء الاشعار وغیرہ ہن ۔(۱۳) انہاں کتاباں اچ کتھایں کتھایں تنقیدی اصول وی موجود ہن ۔ایندے علاوہ فارسی تے اردو زبانیں اچ تذکریں دی روایت موجود ہے۔ صوفیانہ تے علاقائی زبانیں دی شاعری دے اوزان کیتے عروض دی جاہ تے ’’پنگل‘‘ توں مختلف سُروں دی روشنی اچ شعری تخلیقات کوں پرکھݨ دی روایت معروف ہے ۔سرائیکی زبان اچ شعر تے ادب دی تنقید تے کوئی خاصی کتاب سامݨے نی آئی ۔جیندی وجہ نال تخلیق کار دی ذہنی تے فنی تربیت اچ کجھ رکاوٹاں پیدا تھائیاں ہن ۔تخلیق تے تنقید دے درمیان ہک منطقی تے فطری رابطہ ہوندے اتے اے ݙوہیں ہک ݙوجھے کیتے سوجھلے داسبب بݨدن مشرقی تنقید بالعموم تے پاکستان دیاں علاقائی زباناں دی تنقید اچ بالخصوص جہڑا اندازاختیار کیتا ویندے اوندے وچ سوائے تاثراتی تنقید دے کوئی زیادہ سنجیدہ اتے علمی تنقید دا تناظر نی نظردا ۔تاثراتی تنقید اچ سماج ،مذہب ،اخلاق ،معاشیات ،روحانیت ،انسانی نفسیات ،تہذیبی ،تاریخ ،ثقافتی تے سیاسی رویویں نال کہیں وی قسم دی دلچسپی نی گدی ویندی ۔صرف تخلیق اتے ایندے چوں حاصل تھیوݨ آلے تاثرات ہی دائمی قدردے حا مل تے انہاں توں ملݨ آلی مسرت ای بنیادی قدرہوندی ہے۔(۱۴)
المیہ اے ہے جو اج دے ایں گلوبل ولیج اچ راہوݨ دے باوجود سرائیکی زبان نے ٻہوں وݙی شعریات تاں تخلیق کر چھوڑی پر سرائیکی تنقید تاثراتی رویے کنوں باہر نی نکلی ۔تنقیدی اصول ہمیشہ فنی تخلیقات دی بنیاد تے استوار تھیندے ہن اتے عظیم فن پاروں اچوں اخذ کیتے ویندن اتے جݙاں ہک واری اے اصول وضع کر گدے ویندن تاں ول اے آوݨ والی فنی تخلیق دی راہنمائی کریندے ہن ۔ایندی وݙی مثال ارسطو دی معروف کتاب ’’بوطیقا‘‘ ہے جیندے وچ فن دے جیہڑے اصول پیش تھئے ہَن او اُنہاں نے یونان دے وݙے ڈرامہ نڳاراں کوں سامݨے رکھ کرائیں وضع کیتے ہَن ۔ارسطو دی اے کتاب صدیاں تونڑیں فن دی تخلیق کیتے سوجھلا ݙیندی پئی ہے ۔بعض دفعہ ایندے اُلٹ وی تھیندے ۔انگلستان وچ سڈنی دی تنقید دے اخلاقی تے اصلاحی پہلوتوں متاثر تھی کرائیں ایلز بیتھ دے دور دے مشہور شاعر سپنسر نے اپݨی کتاب ’’فیری کوئین ‘‘ لکھی ۔ایں تناظر اچ اردو ادب دی مثال ڈیکھ گھنو جو محمد حسین آزاد دے لیکچر اتے الطاف حسین حالی دا مقدمہ ’’شعر وشاعری‘‘ اردو شاعری دی ہک انقلابی ’’رو‘‘ دی بنیاداں بݨے اتے ݙیہدے ای ݙیہدے اردو شاعری دی دنیا اچ فکری اتے اسلوبیاتی سطح تے ہک نویں بحث چھڑ گئی تے انہاں دے (آزاد ،حالی) تنقیدی تے شعری تصورات دے محابوں اردو شاعری اچ موضوع ،فن اتے تکنیک دیاں نویاں راہواں متعین تھی ڳائیاں، ایں طرحاں اردوزبان اچ نویں افکار تے نویں اسالیب متعارف تھئے تے انہاں دے تصورات نے آوݨ آلی یکی اردو شاعری دا مزاج بدل کے رکھ ݙتا ۔(۱۵)
ایلیٹ دا خیال اے ہے جو ہر نسل اپݨی تنقید دا نظام خود پید ا کریندی ہے۔ہر نسل دا تہذیبی مزاج الگ ہوندے۔او اپݨے ورثے اچ علمی تے ادبی روایت دے نال اپݨا تاریخی شعور وی گھِن کے آندی ہے اتے اے ڳالھ ہر شخص جاݨدے جو روایت ،جذبات تے احساسات دے اوں تسلسل داناں ہے جیہڑی (روایت) ہر عہد دی سماجی ،تہذیبی تے شعری تبدیلیاں توں متاثر تھی کے اپݨی اصل کنوں جُدانی سنڳدی ۔جدید سرائیکی شاعری دا وݙا المیہ اے ریہا ہے جو ایندا اپݨے کلاسک نال رابطہ نی ریہا ۔اُردو دی مغلوبیت نے ایکوں ’’کافی‘‘ دے باطنی احساس کنوں بالکل اَنج کرݙتے ۔حفیظ خان ہوراں نے مربوط انداز اچ ’’کافی‘‘ تے جیہڑی بحث کیتی ہے اوسرائیکی تنقید دے حوالے نال ہوا دا تازہ جھونکا ہے ۔اردو تنقید بارے وی اج دا نقاد اے آکھݨ تے مجبور تھئی گئے :
’’انیسویں صدی کا نصف آخر اردو کے شعر وادب کی نظریہ سازی کے ضمن میں بنیادی اہمیت کا حامل ہے ۔۱۸۵۷ء کے بعد کے زمانے میں اردو تنقید ،تذکرہ نویسی کے دور سے باہر نکلی ۔اِسی زمانے میں اردو کی کلاسیکی ادبی سرمایے کے مربوط اور مبسوط جائزے کا سلسلہ شروع ہوا اور اِسی دور میں مغرب کے بعض ادبی نظریات اور تنقیدی رویوں کو عالمی اور آفاقی اصول و میعار کی حیثیت حاصل ہوئی ۔اِس انداز فکر کے اثرات اتنے ہمہ گیر اور دور اس ثابت ہوئے کہ تقریباً سوسال تک اردو کے نظریۂ شعروادب میں مغربی فکر کو واحد تفہیمی طریق کار کے طور پر استعمال کیا جاتا رہا ہے ۔نتیجے کے طورپر کسی نے اردو شعری اصناف میں زوال آمادگی کے عناصر تلاش کیے ،کسی نے قصیدہ ،مثنویٰ اور مرثیہ کواذ کار رفتہ قرار دیا ،کسی نے ہماری شاعری کی سب سے توانا اور مستحکم صنف غزل کو مغربی نظم گوئی کے پیمانوں پر پرکھنے کی کوشش کی ،کسی نے اردو شاعری کے بڑے حصیّ کو جاگیردارانہ معاشرے کی عکاسی کا نام دیا ،کسی نے شاعری کو محض اظہار کے طورپر دیکھنے کا انداز اختیار کیا اور اس کے روعمل میں دوسرے حلقے نے ادب میں جنسی اور نفسیاتی محرکات کی اہمیت منوانے کی کوشش کی نوبت یہاں تک پہنچی کہ کبھی مغرب کی رومانی شعری تحریک کے زیر اثر مرتب ہونے والے اصولوں کو قطعی اصولوں کا اعتبار حاصل ہوا ۔کبھی ہرطرح کی شاعری کو شاعری کی تین آوازوں کے چوکھٹے میں رکھ کر دیکھنے کو مقبولیت حاصل ہوئی اور کبھی علامت ،قول محال اور ابہام کو ہر فنی اظہار کی تفہیم کے ایسے وسیلوں کے طورپر استعمال کیا گیا ۔گویا یہی انداز مطالعہ ناگزیر آفاقی طریق کا ر ہو سکتا ہے ۔تنقید کے مغربی اصول و ضوابط اور شعری تدابیر نے اردو میں ادبی تفہیم اور تعین قدر کو یقینی طورپر نئی بلندیوں سے آشنا کیا ۔مگر افکار و نظریات کی ہما ہمی میں اِس بات سے یکسر صرف نظر کیا گیا کہ ادب کے کون سے نظریات ایسے تھے جو ہماری اپنی تہذیب و ثقافت سے اخذ کیے گئے تھے اور ان نظریات میں کون سے ایسے عناصر شامل ہوئے جن کا ہماری ثقافتی قدروں سے دور کا بھی واسطہ نہ تھا ۔ظاہر ہے کہ ان سوالات کا جواب ہمیں اردو تنقید کی موجودہ صورت حال میں نہیں بلکہ اس کے محرکات میں ملے ڳا ۔‘‘(۱۶)
سرائیکی تنقید جیں اردو تنقید کنوں سوجھلا گدے ،اوندی حالت تاں اردو دے مقابلے اَچ ٻہوں بھیڑی ہے ۔اتھاں تاں ہُںْ تونڑیں فقط ’’واہ،واہ‘‘ آلی تنقید لکھیندی پئی ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ،ڈاکٹر انوار احمد ،شوکت مغل ،ڈاکٹر خالد اقبال ،ڈاکٹر الفت ملغانی،محبوب تابش،ڈاکٹر نسیم اخترا تے ڈاکٹر گل عباس اعوان ہوراں نے کیں حد تونڑیں سرائیکی تنقید تے نویں اندا ز اچ قلم چاتے ۔موجودہ لمحے اچ حفیظ خان تے رانا محبوب اختر نے سرائیکی تخلیقی اصناف اچ اپݨی تہذیب، ثقافت ،سنجاݨ اتے قومی تناظر اچ ’’مزاحمتی ‘رویے ‘‘ کنوں انتقادی انداز اچ ݙیکھ کرائیں سرائیکی تنقید اچ نویں مباحث دے درکھولے ہن ۔سرائیکی شاعری دے پچھلے تناظر اچ گیت ،ماہیا ،ٹپا، ،سَمی،دوہڑا ،کافی ،قصہ کہاݨی ،نور نامے ٻائیاں صنفاں موجود ہن پراج دے سرائیکی شاعر نے اردو نال جُڑت دے محابوں نظم معریٰ ،آزاد نظم ،نثری نظم ،غزل ،ہائیکو اتے پابند نظم دی تابع فرمانی کر کے سرائیکی شعری روایت کوں بالکل نویں آہنگ نال قبول کر کے اپݨی نظری روایت کوں بالکل نویں آہنگ نال قبول کر کے اپݨی نظری روایت نال ڳانڈھا تروڑ گدے ۔ہݨ ایندیاں علامتاں، استعارے ،تلازمے ،کنائے ،اشارے اتے تشبیہاں سرائیکی ’’لینڈ سکیپ ‘‘ دی بجائے کیں بئی جاہ توں آوݨ لگیاں ہن۔ایہو حال سرائیکی نثر خاص کر ’’سرائیکی تنقید ‘‘ دا ہے سرائیکی ادب دا وݙا المیہ اے ہے جو اتھاں ’’جدید تنقید‘‘ دا کوئی وݙا حوالہ کائنی ۔اساں عزیز شاہد، اشولال تے رفعت عباس کوں کݙاں تونڑیں معروضی تے سرسری تجزیاںتے تبصریاںنال پرکھیندے راہسوں ۔ہݨ سرائیکی شعر وادب کوں معاصر تنقیدی افکار ،ساختیات ،پس ساختیات، رد تشکیل ،تانیثیت ،سریلزم، وجودیت ،نوآبادیاتی فکر اتے ایہو جیں بئے ٻہوںسارے افکار دی روشنی اچ ݙیکھنا پوسی ۔ایں وقت پوری دنیا وچ جتھاں جتھاں استعماری قوتاں دیاں کالونیاں راہیاں ہن اُتھاں ایں تبدیلی اتے ایندے نال ملدی جُلدی ݙوجھیاں صورتاں داتنقید دے وسیلے نال اے جائزہ گدا ویندا پئے اتے ایہو جیں جائزے اچ ریڈیکل لفٹ (Redical Left) تے نیو لفٹ (New Left) صورتاں خاص کر حاوی ہن ۔ہیرن گوہین (Hiren Gohain) نے ایں تناظر اچ ’’کلو نیل ازم‘‘ کوں کجھ ایویں ݙیٹھے :
’’پوسٹ کلونیلزم ، انسانیت کو نجات دلانے کے لیے کسی جدوجہد یا کسی آئیڈ یالوجی کی تدوین کی بات نہیں کرتی بلکہ یہ سابق کالونیاں بنانے والوں یا کالونیوں میں برتے جانے والے طور طریقوں کے خلاف مقاومیت کی لفٹ لبرل دانشوروں کی آواز ہے جو ایسے مغربی اسٹیبلش منٹ کے خلاف اٹھی ہے جو کالونیاں بنا نے پر یقین رکھتے تھے اور اپنے اس عمل کو حق بجانب سمجھتے تھے ۔‘‘(۱۷)
پوسٹ کلونیلزم یا پس نوآبادیات ہک اینجھا مطالعہ ہے جیندے وچ اہل دانش پوری تفصیل نال اوں صورت حال کوں ݙیدھے پئے ہن جیہڑی نوآ بادی بݨݨ آلیاں قوماں کو ںہک ٻئے عفریت اچ پھسائی کھڑی ہے ۔پروفیسر ڈاکٹر عملدار حسین بخاری ہوراں ایں بارے آکھیا ہے:
’’بیسویں صدی کے آخری دوعشروں میں ،پس نوآبادیات (Post colonialsm) نے خاص طور پرادبی مطالعے کا ایک مربوط نظام( Discipline) کی شکل اختیار کر لی ،جس میں نوآبادیاتی دور کے کلام اور متون کے عمیق مطالعے اور تجزیے کے متنوع طریق ہائے کار تشکیل پائے ،ان مطالعات کا دائرہ اسی دوران میں موجودہ دور تک پھیلا دیا گیا ،کیوں کہ ایک مضبوط موقف یہ بھی ہے کہ موجود ہ عہد میں عالمی سماج اور سیاست ومعاشیات کا مطالعہ یہ منکشف کرتا ہے کہ آج بھی کسی نہ کسی صورت میں ہر سُو نظام نوآبادیات کے تسلسل اور اس کی توسیعات کی عمل داری ہے ۔اس لیے موجودہ عالمی نظام کونئے نظام نوآبادیات (Neo colonialism) کا نام دیا گیا ۔نئی عالمگیر یت (Globalization) آزاد مارکیٹ اکانومی اور نیا نظم جہاں (New World order) سبھی اِس نئے نظام نوآبادیات ہی کے پھندے ہیں اور نئے عالمی مالیاتی ادارے اور کثیر الملکی کارپوریشن، اِس کے مہک آلہ ہائے کار،ان کے سب کے اپنے اپنے ’’بیانیے ‘‘ اپنے اپنے موقف اور اپنے منفرد طریق ہائے عمل ہیں ،جن کے تال میل سے ایک ایسا بیانیہ (Metanarritave) تشکیل پارہا ہے جو پس ماندہ اور ترقی پذیر ملکوں کے لوگوں کو اس بھلاوے میں ڈالے رکھنے کے لیے فکر کا ایک ایسا ہمہ گیر جال بُن رہا ہے کہ جس سے ترقی پذیر دنیا کو جس سے نکلنے کا کوئی راستہ نہیں سوجھتا ۔پس نو آبادیات پسند اہل دانش (جن میں ایک بڑی تعداد ایشیا ء امریکہ اور لاطینی امریکہ کے اہل علم و دانش کی ہے) اسی جال کے گورکھ دھندوں کی رد تشکیل کرنے کی جدوجہد میں مصروف رہے ہیں۔ انھوں نے خود مرکز ہائے استعمار کے تشکیل کردہ کلام اور بیانیوں کی تفہیم کے ایسے انداز پیدا کیے کہ جن سے استعماری فکر و عمل کے خلاف ،مزاحمت کی صورتیں پیدا ہوں۔‘‘(۱۸)
جدید سرائیکی شعروادب اچ مزاحمت دے کئی نشابر حوالے ملدے ہِن، مزاحمت توں علاوہ اپݨی تہذیب ،ثقافت اتے قومی سنڄاݨ کیتے اَج دی سرائیکی شاعری اَچ ٻہوں سار اکم تھیندا پئے پر ایں شاعری دے تجزیات صرف’’واہ واہ‘‘ تے کھڑ گئے ہِن ۔مثلاً عزیز شاہد وسیب دا وݙا شاعر ہے ،ایندے دیسی ماحول کوں سمجھے بغیر انہاں دی تحلیل لُفسی ،ایند ا مابعد جدیدیت مطالعہ ناممکن ہے ۔اشولال کوں تھلو چی تہذیب تے سندھ دریا دی ثقافت دے تناظر اچ ای ’’ڈی کوڈ ‘‘ کیتا ونج سنڳدے اتے رفعت عباس دی شاعری کوں چناب دیاں لہراں تے آسوں پاسوں دے فطری ’’لینڈ سکیپ‘‘ دی Depthاچ ونج کرائیں ای سمجھا ونج سنڳدے۔ وݙی عجیب ڳالھ اے ہے جو تنقیدی ،ادبی اتے شعری فنی تے فکری مباحث کوں سمجھے بغیر شاعری کیتی ویندی پئی ہے۔ جݙاں اپݨے شاعراں دی شاعری کوں قارئین دے سامݨے پیش کرݨ ہووے تاں ول اردو اچ پڑھے گئے تبصریاں تے تجزیاں دے پس منظر اچ محدود مطالعے دے زورتے ݙوچار سطراں لکھ ݙیتاں ویندیاں ہن ۔میݙا ذاتی خیال اے ہے جو اج دی سرائیکی شاعری کوں پوسٹ کالونیل تے مابعد جدیدیت مطالعات جیں تصورات دی روشنی اچ پڑکھݨا پوسی ۔اساں مقالے دے آغاز اچ پوسٹ کالونیل تصورتے کجھ ڳالھ کرآئے ہیں ۔مابعد جدیدیت دا تصور جیہڑا جو اپݨی ماہیت اچ اے خبر ݙیندے جو ’’جدیدیت ‘‘ توں بعد یعنی ٻہوں جدیدیت وغیرہ پراے بحث اتلی سوکھی نی، مابعد جدیدیت کیا ہے ؟ ایندے بارے ڈاکٹر گوپی چند ر نارنگ آدھے ہن:
’’تاہم مابعد جدیدیت کی فلسفیانہ بنیادوں کو سمجھنا قدرے مشکل اس لیے ہے کہ ہمارے ذہن ابھی تک ترقی پسندی اور جدیدیت کی آسان تعریفوں کے عادی ہیں ۔ان سابقہ تحریکوں کی بندھی ٹکی فارمولائی تعر یفیں ممکن تھیں ،پھریہ دونوں ایک دوسرے کی ضد تھیں ،یعنی جو ترقی پسندی نہیں تھی وہ جدیدیت تھی اور جو جدیدیت تھی ،وہ ترقی پسندی نہیں تھی وہ جدیدیت تھی اور جو جدیدیت تھی وہ ترقی پسند ی نہیںتھی ۔یعنی ایک میں زور انقلاب کے رومانی تصورپر تھا دوسرے میں ساری توجہ شکست ذات پر تھی ۔مابعد جدیدیت نہ ترقی پسندی کی ضد ہے اور نہ جدیدیت کی اور چوں کہ یہ نظریوں کی ادعائیت کو رد کرنے اور طرفوں کو کھولنے والا رویہ ہے۔ اس کی کوئی بندھی ٹکی فارمولائی تعریف ممکن نہیں ہے ۔اس اعتبار سے دیکھا جائے تو مابعد جدیدیت ایک کھُلا ڈلا ذہنی رویہ ہے تخلیقی آزادی کا، اپنے ثقافتی تشخص پر اصرار کرنے کا ،معنی کو سکہ بند تعریفوں سے آزاد کرنے کا ،مسلمات کے بارے میں از سر نو غور کرنے اور سوال اُٹھانے کا، دی ہوئی ادبی لیک کے جبرکو توڑنے کا ،ادعائیت خواہ سیاسی ہو یا ادبی اس کو رد کرنے کا ،زبان یا متن کے حقیقت کے برعکس محض ہونے کا نہیں بلکہ حقیقت کے خلق کرنے کا ،معنی کے معمولہ رخ کے ساتھ اس کے دبائے یا چھپائے ہوئے رخ کے دیکھنے دکھانے کا اور قرآت کے تفاعل میں قاری کی کارکردگی کا۔ دوسرے لفظوں میں مابعد جدیدیت تخلیق کی آزادی اور تکثیریت کا فلسفہ ہے جو مرکزیت یا جدیدیت یا کملیت پسندی کے مقابلے پر ثقافتی بوقلمونی ،مقامیت ،تہذیبی حوالے اور معنی کے دوسرے پن The Otherکی تعبیر پر اور اس تعبیر میں قاری کی شریعت پر اصرار کرتا ہے۔‘‘(۱۹)
جے اساں ایں بیان دے تناظر اچ ݙیکھوں تاں خواجہ غلام فریدؒ توں گھن کرائیں اج تونڑیں سرائیکی شاعری اچ مختلف حوالیں نال ثقافتی تنوع ،مقامیت اتے تہذیبی حوالے نال ڳالھ ٹردی راہی ہے پر اڄاں تونڑیںسرائیکی شاعری دا مابعد جدیدیت مطالعہ نی کیتا گیا ۔ایہو حال ’’تانیثت‘‘ دا ہے ۔اساݙے کولوں ’’کافی ‘‘ اے گیت اچ تریمتاواں لہجہ ملدے ۔ایں بارے پروفیسرشمیم قریشی ہوراں ہلکا جیاں اشارہ وی کیتے ۔
’’کافی وادی سندھ کے لوگوں کے ساتھ کم و بیش ایک ہزار سال سے چلی آتی ہے ۔’’کافی ‘‘ آج بھی لوگوں میں رچی بسی ہوئی ہے ۔ہم سب جانتے ہیں کہ ہمارے جاگیردارانہ اور قبائلی سماج میں عورت کو کم تر درجے کی شے ہی سمجھا گیا لیکن ہمارے کافی گو شعراء خاص طورپر خواجہ غلام فرید اپنی تمام ترکافیوں میں اِس جاگیردارنہ قبائلی سماج کی نفی اور مزاحمت کرتے ہوئے ’’تانیثت‘‘ کے پیرائے میں ہم کلام ہوئے ،یہی عہد فرید کا تہذیبی عرفان ہے ۔‘‘(۲۰)
ایں تہذیبی عرفان کوں اج نویں انتقادی اصولوں نال پرکھݨ دی وݙی لوڑ ہے ۔اُردو دی پاکستان دیاں ٻائیاں ثقافتی اکائیاں دی زباناں دے مقابلے اچ سرائیکی زبان تے ادب دا اے نویکلا امتیاز ہے۔ ڄو ایندے پچھوں ہک وݙی تہذیب ،وݙی شعری روایت ،تاریخ ،اساطیر اتے لوک ادب موجود ہے۔اساݙے ٻہوں سارے شاعر ایں تناظر کولوں ناواقف ہن ۔اے اپݨی علمی ،ادبی اتے شعری شعور کوںاپݨے اساطیر ،لوک ادب اتے شعری روایت نال وابستہ نی کریندے۔ ایہو حال سرائیکی تنقید دا ہے ۔اج دی سرائیکی تنقید ہووے یا ول اردو تنقید ،ݙوہیں د ا ہک مسئلہ اے وی ہے جو انہاں زباناں دی تنقید اچ مشرقی تنقیدی روایت بحث اچوں خارج تھی چکی ہے ۔ایں پاروں قاری کیتے تخلیقی شاہکاراں کوں سمجھݨا اوکھا تھیندا ویندے ۔علم معانی ،بیان، بدیع ،عروض یا علم قافیہ ساݙے مشرق دیاں تنقیدی تے فنی بحثاں ہن پر انہاں تے اج دا نقاد ڳالھ نہ کر کے انہاں علوم کو قاری کیتے اوپراکریندے پئے ۔ایں بارے ریاض احمد نے فرمائے :
’’علم معانی وبیان دی اصطلاحات اکثر اس وجہ سے بھی غلط فہمی پید اکرتی ہیں کہ وہ اس وقت کے عام فلسفیانہ نظام کی تابع ہیں ۔اِس فلسفیانہ نظام میں بنیادی اہمیت مذہبی حقائق کو حاصل تھی اور اس کا انداز استدلال نوافلاطونی فلسفہ پر مبنی تھا ۔اس کے مقابلے میں جدید نظام فکر میں خصوصاً جہاں تک ادب کا تعلق ہے ۔بنیادی اہمیت نفسیات کو حاصل ہے۔اِس لیے ادبی تنقید میں نکتہ نظر کا ایک واضح فرق پیدا ہو جاتا ہے ۔اِس کے ساتھ ہی اہم بات یہ ہے کہ جدید تنقید کے لیے ہم فلسفیانہ اور نفسیاتی پس منظر کا تقاضا کرتے ہیں ۔لیکن قدیم انداز تنقید کو سمجھنے کے لیے اس عہد کے فلسفہ کو سمجھنے پر زور نہیں دیتے ۔اِس وجہ سے بھی یہ تنقیدی نظام ہمارے لیے ناقابل فہم ہو جاتا ہے ۔مثلاً عروض کی بحث میں آغاز اس نکتے سے کیا جاتا ہے کہ آیا وزن شعر کے لیے ضروری ہے یا نہیں ۔بظاہر یہ بحث بے فائدہ نظرآتا ہے لیکن اگر یہ بات پیش نظرہو کہ قرآن مجید کو کفارنے شعر کہہ کر اس کے الہامی منصب سے انکار کرنے کی کوشش کی تھی اس لیے شعر اورقرآن مجید میں ایک فنی تفریق پیدا کرنی لازمی تھی تاکہ اس ادعا کی نفی ہو سکے تواصل بات کھل جاتی ہے ۔حکیم نجم الغنی اور شمس العماعبدالرحمن نے اِس سلسلے میں دلچسپ بحث کی ہے ۔(۲۱)
ٓ آکھݨ دا مقصد اے ہے جو سرائیکی شعریات تے ادبیات دامحاکمہ مشرقی اتے مغربی انتقاد ی اصولاں دی روشنی اچ تھیوݨا چاہیدا اے ۔پر اے محاکمہ کیں خاص توازن نال نی تھیندا پیا۔ پچھلی صدی اچ علم دی دُنیا وچ ٻہوں سارے نویں تصورات تے افکار آئے ہن پر سرائیکی شاعری جیہڑی ایں ویلے عالمی میعار تے تھیندی پئی ہے اوندی پرکھ کیتے انہاں تصورات تے افکار کوں صیحح ورتیانی گیا ۔شاید اے المیہ پاکستان دیاں یکیاں علاقائی زباناں دی ادبیات د مقدر بݨ گئے ۔اساݙیاں جامعات اچ جتھاں ایم ۔اے ،ایم ۔فل اتے پی ۔ایچ ۔ڈی دی سطح دی تحقیق تھیندی پئی ہے اُتھاں وی چور دروازیں نال صرف ڈگریاں ونڈیاں ویندیاں پائیاں ہن شخصیت تے فن پسندیدہ موضوعات ہیں اتے تلویں سطح دی تاثراتی تنقید کنوں کم گھِن کے مقالے لکھوائے ویندے پئے ہن ۔عالمانہ تے دانشورانہ موضوعات نہ ہووݨ دے برابرہن ۔مزے دی ڳالھ اے ہے جو انہاں جامعات نال وابستہ اکثر پروفیسرخود وی جدید ادبی تحقیق تے تنقید دا شعور نی رکھیندے ۔
ایندے وچ کوئی شک نی جو زبان تے ادب دی ترقی اچ ریاستی سرپرستی دا وی ہک وݙا کردار ہوندے اَتے اساݙے کول اے خلا موجود وی ہے پر ریاست ،زبان وادب دے شعبہ جات دے کم اچ کوئی رکاوٹ تاں نی پئی ۔انفرادی سطح تے او کیہڑی طاقت ہے جیں جدید تے قدیم علوم دے مطالعات د ارستہ روک رکھیے جو اساں اہم ادبی مطالعات کوں مختلف افکار اتے نظریات دی روشنی اچ نہ پڑھوں؟ تحقیق کیتے وجدانی ذوق بہوں ضروری ہے پر تنقید کیتے ایں ذوق دے نال نال گہرے مطالعے ،تاریخی ،فنی شعور اتے اپݨی علمی ،ادبی تے شعری روایت نال جُڑت وی بہو ں ضروری ہے نی تاں اساں سطحی تے سستے مذاق نال عبارت تنقیدی تبصرے تے تجزیے ای پڑھدے راہسوں اتے اپݨی شاعری کوں کوئی وڈی تے جاندار علمی بنیاد نہ ݙے سکسوں ۔ایں تناظر اچ سرائیکی زبان دے تحقیق کاراں اتے نقاداں کوں نہ صرف اپݨے تخلیقی ورثے دی حفاظت کرݨ کیتے اج دی عالمی تنقیدی اصولاں توں روشنی گھنڑی پوسی بلکہ اپݨی مشرقی تنقیدی روایت کنوں فائدہ وی چاوݨا پوسی ۔ول عالمی تے اپݨی روایتی تنقیددے میلاپ نال سرائیکی شعروادب کوں نویں سروں ’’ڈی کوڈ ‘‘ کر کے وݙی تخلیقات کیتے نویں حوالے تے اسباب پیداکرݨے پوسن ۔ایں ’’قدر‘‘ دے حصول کیتے وݙے علمی اعتماد دی وی لوڑ ہے ۔جݙاں وݙیاں شعری تے ادبی تخلیقات سامݨے آندیاں ہن تاں وݙی تنقید کیوں نی لکھی ونج سنگدی ؟
حوالہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان