الگورتھم

الگورتھم کیا ہے تے اوندا موجد کون ہے؟

الخوارزمی دا ناں مسلماناں دے وݙے مفکرین وچ شمار تھیندے جنہاں نیں ٻہوں سارے علوم تے ہک وقت وچ کم کیتا۔ سرسری طور تے ݙیکھݨ یا سݨݨ نال لڳدے جو لوظ الگورتھم کوئی جدید اصطلاح ہے پر دراصل ایہ لوظ تقریباً 900 سال پراݨا ہے۔ ایہ لفظ فارسی ریاضی دان محمد ابن موسیٰ الخوارزمی دے ناں توں نکلیا ہے۔

الخوارزمی سنہ 780 وچ ازبکستان وچ پیدا تھئے تے انہاں دے ناں توں اشارہ ملدے جو انہاں دا تعلق خوارزم نال ہئی۔ اوہ ہاؤس آف وزڈم یا بیت الحکمہ وچ ہک اعلیٰ عہدے تے فائز ہن۔ ایہ 9ویں صدی وچ بغداد وچ دانشوراں دا مسکن ہوندا ہئی۔ انہاں نے ریاضی، علم فلکیات، جغرافیہ تے کارٹوگرافی یا نقشہ نگاری دی ترقی وچ ٻہوں نمایاں کردار ادا کیتا۔ انہاں نیں کئی مشہور کتاباں لکھیاں جیویں جو ’کنسرنگ دی ہندو آرٹ آف ریکننگ‘ یا ’کتاب الحساب الہندی‘۔

300 سال بعد ایہ کتاب دوبارہ لبھی ڳئی تے اوندا لاطینی وچ ترجمہ کیتا ڳیا۔ ایں کتاب مغرب کوں ہندو عربی اعداد نال روشناس کروائے تے بالآخر اونہاں نے ناقابلِ برداشت رومن اعداد کوں تبدیل کر ݙتا۔

الخوارزمی نے دریائے نیل دے مݨبع تے اوندے رستے کوں جغرافیے دی ہک کتاب وچ ݙسیا۔ اعشاریہ تے ہندو عربی نمبراں دے نظام کوں خوارزمی نے آپݨی کتاب وچ دنیا وچ اڄ کل استعمال تھیوݨ والے نمبراں دی بنیاد ݙسیا ہے۔ ایہ نظام ایں حد تک پیش گوئی کر سڳدے جو اساں کیویں ووٹ ݙیوݨے تے کیویں پیار وچ مبتلا تھیوݨے۔

ایہ چھوٹا جیہا لفظ جیرھا قرونِ وسطیٰ دے فارس دے خطے وچ ایجاد تھیا کیویں آہستہ آہستہ اساݙیاں زندگیاں بدلیندا پے۔

الخوارزمی دا ناں جݙاں انہاں دی کتاب تے لاطینی وچ لکھا ڳیا تاں اونکوں الگورتھمی لکھا ڳیا۔ تے ایں توں الگورتھم دا لفظ ریاضی وچ استعمال تھیوݨ شروع تھیا۔

لفظ الجبرا دا ماخذ وی الخوارزمی دی ہک کتاب ’الجبر‘ دا ٹائٹل ہے۔ ایں کتاب وچ الجبرے دے بنیادی اصول تے مسئلیاں کوں حل کرݨ دے طریقے متعارف کروائے ڳئے ہن۔ انہاں دیاں کتاباں نے مغرب وچ علمِ ریاضی وچ انقلاب برپا کر ݙتا ہئی۔ انہاں نے ݙسایا جو کیویں پیچیدہ مسئلیاں کوں سادہ حصیاں وچ تروڑ کے انہاں مسئلیاں کوں حل کیتا ونڄ سڳدے۔

قرونِ وسطیٰ وچ الگورزمس دا مطلب اعشاریہ دے نمبراں دا نظام ہئی۔ 13ویں صدی تک اوہ انگریزی زبان وچ استعمال تھیوݨ لڳ ڳیا تے اونکوں چوسر جیویں مصنفاں نے وی استعمال کیتا۔ پر 19ویں صدی دے اواخر وچ الگورتھم کوں مسئلے دے حل کیتے قدم بہ قدم اصولاں دا ہک جامع طریقہ ݙسیا ونڄݨ لڳ ڳیا۔

الخوارزمی کوں زیادہ شہرت علمِ ریاضی دی وجہ نال ملی جیندے تے انہاں دا کم اڄ وی سراہا ویندے۔ 20ویں صدی دے اوائل وچ برطانوی سائنسدان تے کمپیوٹر دے ماہر ایلن ٹیورنگ نے تحقیق کیتی جو کیویں تھیوری دے مطابق کوئی مشین الگورتھم دی ہدایات تے عمل درآمد کریندی تے پیچیدہ ریاضی دے مسئلیاں کوں حل کریندی ہے۔ ایہ کمپیوٹر دے زمانے دا آغاز ہئی۔ ݙوجھی جنگِ عظیم دے دوران انہاں نے ہک مشین ایجاد کیتی جیندا ناں انہاں نے ’بومب‘ رکھیا۔ ایہ مشین الگورتھم دے استعمال نال ’انیگما کوڈ‘ کھولݨ دی کوشش کریندی ہئی۔

اڄ کلھ الگورتھم دی اصطلاح عام زبان وچ ہے اگرچہ کئی واری اساکوں ایہ پوری طرح معلوم وی کائنی ہوندا جو الگورتھم کریندا کیا ہے۔ الگورتھم ہر جاہ ہن جیرھے اساکوں A دے مقام توں B تے ونڄݨ وچ مدد ݙیندن، انٹرنیٹ دیاں سرچز تے اساݙے کیتے چیزاں خریدݨ، ݙیکھݨ تے شیئر کرݨ وچ تجاویز ݙیندن تے ایندے علاوہ ٻہوں سارے مسئلیاں کوں سادہ طریقے نال حل کرݨ وچ اساݙی مدد کریندن۔

ایہ آکھݨ غلط کائناں ہوسی جو الخوارزمی دنیا دے اوہ وݙے ریاضی دان تے فلسفی ہن جنہاں نے ہند، عرب تے مغرب کوں ہک تکون دی طرح علمِ ریاضی وچ ملا ݙتا۔