اقبال نسیم صحرائی تے ’’بھولابادشاہ‘‘

ڈراما چوݨویں لفظیں نال اَلاوݨ دی ٹُردی پھردی مُورت دی بجائے کرداریں دے عمل تے ارادہ دی کیفیت دا ناں ہے ۔ جیندے وچ حیاتی دیاں حقیقتاں کوں کرداریں دے وسیلے نال پیش کیتا ویندے ۔ ابتدائی طور تے ڈراما ’’ناٹک‘‘ دی شکل اِچ سامݨے آیا تے وَل ہولے ہولے ایندا ڳانڈھا نثری ادب نال اینجھاں ڳنڈھیج ڳیا جو ہُݨ ایندی ڳنتری ادب دی نثری صنف دے طور تے تھیندی ہے ۔ سرائیکی ادب وچ ناٹک دے بعد نثری ڈرامہ لکھیجݨ لڳا ۔ ڈرامے دا وجود سرائیکی لکھتیں اِچ ہووݨ دے باوجود ایندے وچ ساݙے سماج دے کئی رنگ تے کئی اَنگ ایں طرحاں جھات پیندے نظر آندن جو اے صنف ایں زبان وچ وی خاصی اہم بݨ کے سُنڄاتی ونڄݨ پئے ڳئی ہے۔

دنیا دیں ڈھیر ساریں زبانیں وانگوں سرائیکی زبان دے نثری ادب دے ودھارے سانگے ترجمے دی روایت دی حوصلہ افزائی کیتی ڳئی ۔ اوئیں وی ترجمے دی وجہ توں پوری دنیا دا ادب ہک ݙوجھے کیتے اَݨ سُونہاں تے اَݨ ڳجھا نئیں ریہا ۔ سرائیکی وچ تھیوݨ آلے اَتے خاص طور تیں اُردو تے انگریزی زباناں توں سرائیکی رُوپ دھارݨ والے ترجمے اہمیت رکھدن ۔ انگریزی وچوں شیکسپیئر تے اُردو وچوں انڈین شیکسپیئر دے طور تے سُنڄاتے ونڄݨ آلے آغا حشر کاشمیری دے ڈرامے خصوصاً سرائیکی وٹاندرے نال کتابی شکل اِچ سامݨے آئن۔

جگ مشہور لکھاری شیکسپیئر تے آغا حشر کوں بھلا کون نئیں ڄاݨدا ۔ شیکسپیئر کوں انگریزی ادب دے مُہاندرے شاعر دے علاوہ نویکلے انداز دے ڈراما نگار دے طور تیں سُنڄاتا ویندے ۔ جیندے ڈرامے وچ وی شعری عکس جھلکدا نظر آندے۔ جے تک شیکسپیئر دے ڈرامیں دا تعلق اے تاں ، مرچنٹ آف وینس، ٹولفتھ نائٹ ، رچرڈ دی سیکنڈ ، رومیو جیولٹ ، اوتھیلو ، میکبتھ تے کنگ فیئر دے ناں ٻہوں مشہور ہن ۔ ایویں آغا حشر دے ڈرامے وچ ڈھیر سارے کردار شاعری وچ ڳالھ مہاڑ کریندے ݙسدن۔ لڳ بھڳ اَدھی صدی تئیں آغا حشر کوں اُردو تھیٹر دا بادشاہ سمجھا ویندا ریہے۔

شیکسپیئر دے ڈرامیں کوں سرائیکی روپ ݙیوݨ سانگے تھل دے شاعر تے مترجم اقبال نسیم صحرائی دیاں کاوشاں بے حد تعریف دے قابل ہن۔ ’’مرچنٹ آف وینس‘‘کوں ’’وینس دا تاجر‘‘ دے عنوان نال سرائیکی وچ ڈھال کے پیش کرݨ نال جتھاں وینس دے ہک کٹر یہودی سوداگر دی کہانی کوں سرائیکی قاری تئیں پُچایا ڳئے اُتھاں ہُݨ شیکسپیئر دے ہک ٻئے ڈرامے ’’کنگ لیر‘‘ وچ پاتی ونڄݨ آلی ہک بادشاہ دی کہانی کوں ’’بھولابادشاہ‘‘ دا عنوان ݙے کے سامݨے گھن آوݨ دا سہرا وی اقبال نسیم صحرائی دے سر ہے ۔ ایں کتاب دا عنوان ’’بھولا بادشاہ‘‘ کنگ لیئر دے کردار دے مطابق اصلوں ڈُھکیا ہویا ݙسدے۔ ایندے علاوہ کوئی عنوان ہوندا تاں ممکن ہے اوپرا اوپرا لڳے ہا۔

نسیم صحرائی توں پہلے سرائیکی وسیب دے سُنڄاݨوں لکھاری دلشاد کلانچوی ’’انارکلی‘‘ تے ’’اقتدار دی ہوس‘‘دے عنوان نال ݙو ڈرامیں کوں سرائیکی ویس پوا کے پیش کیتا ہا ۔ جیندے وچ امتیاز علی تاج دے اُردو ڈراما ’’انارکلی‘‘ دے علاوہ شیکسپیئر دے انگریزی ڈراما ’’میکبتھ‘‘ دا تلخیص کیتا سرائیکی ترجمہ شامل ہا ۔ آغا حشر دے ترائے اُردو ڈرامے سرائیکی وچ ترجمہ تھی کے کتابی شکل وچ شائع تھی چکن ۔ جنھیں وچ دلشاد کلانچوی ’’خوبصورت بلا‘‘ دا ترجمہ ’’سیج ݙکھاں دی ، سیج پھلاں دی‘‘ دے ناں نال کیتا ۔اسلم قریشی ’’رستم و سہراب‘‘ کوں ’’رستم تے سہراب‘‘ دے عنوان نال پیش کیتا تے تریجھا ڈراما ’’خواب ہستی‘‘جیکوں فدائے اطہر ’’کوڑا خواب‘‘ دا عنوان ݙے کے سامݨے آندا۔ ممتاز مفتی دے ڈراما ’’لوک ریت‘‘ دا سرائیکی ترجمہ راقم (حمید اُلفت ملغاݨی) ’’ڳل ڳلانواں ریت دا‘‘ دے ناں نال پیش کیتا ۔ ایں طرحاں آکھیا ونڄ سڳدے جو ڈرامے دی صنف وچ تھیوݨ والے کئی سرائیکی ترجمے چھپ کے آ چکن۔

سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال ݙٹھا ونڄے تاں بادشاہیں دے قصّے ایں وسیب وچ سُنڄاپوں ہن ، تہوں اے آکھیا ونڄ سڳدے جو نسیم صحرائی ایں واری شیکسپیئر دے جیڑھے ڈرامے دی چوݨ کیتی ہے اوکوں سرائیکی قاری دے مزاج دے مطابق پرکھیا ڳئے ۔ ایں ڈرامے کوں مختصر لفظیں وچ ایں طرحاں ݙسایا ونڄ سڳدے:۔

’’کنگ لیئر ہک ٻڈھے بادشاہ دی کہاݨی اے ، جیڑھا آپݨیاں ترائے دھیریں دی محبت دا امتحان گھندے ہوئیں وݙیںݙو وی لفاظی توں مرعوب تھی ویندے تے اپݨی ساری حکومت انھیں ݙوہائیں کوں ݙے ݙیندے ۔ تریجھی تے چھوٹی دھی کوں فرانس دے بادشاہ نال خالی ہتھ ٹور ݙیندے ۔ کجھ مدت بعد وݙیاں دھیریں بادشاہ توں تنگ آ ویندین تے اوندا کہیں قسم دا خیال نئیں رکھدیاں ۔ شیکسپیئر اتھاں بھولے بادشاہ دے حویلے دا جُوب نقشہ چھکیندے ۔ ایجھے ویلے اوکوں چھوٹی دھی دی یاد ستیندی ہے ، جیڑھی پیئو دی مدد کرݨ کیتے فوج پٹھیندی ہے تے خود ہک سازش دا شکار تھی کے ماری ویندی ہے ۔ ایں دوران وݙیاں تے لالچی دھیاں دی آپݨے انجام کوں پُڄ ویندین ۔ جیڑھیاں ذلیل خوار تھی کے قتل تھی ویندین۔‘‘

ݙوجھیں لفظیں وچ ایں ڈرامے وچ بادشاہ دا کردار اوئیں ہا جیویں ہندوستان دے بادشاہیں دی ٻݙدی ٻیڑی ویلھے شاہی دا حال ہوندا ہا تے اے ڳالھ عام طور تے آکھی ویندی ہئی :

’’سلطنت بادشاہ بہادر تے حکومت کمپنی بہادر دی۔‘‘

نسیم صحرائی دا تھیا ہویا اے ترجمہ مثالی آکھیا ونڄ سڳدے ۔ کیوں جو چنگے ترجمے دی اے صفت ہوندی ہے جو جیڑھی زبان وچ وٹاندرا کیتا ویندا پیا ہووے ، اوں زبان دا چولا اوکوں اوپرا نہ لڳے ۔ انگریزی توں سرائیکی وچ تھیوݨ آلے ایں ترجمے دی ایں صفت دا اندازہ ہک اقتباس توں لایا ونڄ سڳدے جیکوں پڑھݨ نال ایویں لڳدے جیویں اے ترجمہ دی بجائے طبع زاد ہووے تے لکھیا وی سرائیکی اِچ ڳیا ہووے:

’’اے غلام جیڑھا تلوار ٻدھی کھڑے ، چِٹا بے ایمان اے ۔ ایجھیں کِھلدے ہَسدے بدمعاش ، اُنھاں چوہیاں دی کار ہوندِن جیڑھے اکثر پاک رشتیاں کوں کتر ݙیندن تے جیڑھی چیڑھی ڳنڈھ ، جیکوں کھولݨ اَوکھ ہووے ، اے اوکوں وی کھول ݙیندن ۔ اے اپݨے بھاڳ ونداں دی طبیعت اِچ بغاوت کوں چوکھا کریندن ۔ ٻلدی تے تیل سٹیندن۔ اے اُنھاں دے مزاج کوں برف بݨا ݙیندن۔ ہا وچ ہا ، ملاوݨ آلے خوشامدی ۔ اپݨے بھاڳ ونداں دے مزاج نال رام چڑی وانگ ہوا دے وَٹ پھیر تے اپݨا رُخ بدل گھندن۔‘‘

ایں اقتباس دے بعد ، ایہو آکھیا ونڄ سڳدے جو ترجمے تاں کئی تھئے ہوسِن ، کئی تھیندے پئین تے کئی تھیندے راہسن ، بھل زندہ اوہو ترجمہ رہندے ، جیکوں ترجمہ تھیوݨ آلی زبان وچ ایویں ہک جان کر ݙتا ونڄے جیویں ’’بھولا بادشاہ‘‘ دے پُکھے آئے ۔ سیاݨے ایویں نئیں آکھ ڳئے :

’’پاوے ہر کوئی تے ٹھمکاوے کوئی کوئی‘‘

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان