اقبال سوکڑی دی شاعری تیں ہک جھات

                        اقبال سوکڑی دے شعری بیانیے کوں سمجھݨ کیتے اُنہاں دا اے بیان ای کافی ہے اَتے ایں بیان نال اساں اُنہاں دی مادھرتی نال جُڑت دا اندازہ وی کر سگدے ہَیٔں :

’’زبان کوئی وی ہووے اُوندے لکھاری اپݨی زبان دے محاورے، تشبیہات تے استعارے اپݨے کلچر تے اپݨی دھرتی دی روایتی بولی توں تلاش کرݨ دی بجائے جیکر ڈوجھیں زبانیں کولوں اُدھارے گھنݨ پئے ونجݨ تاں اوزبان آخر اپݨا حلیہ وِڳاڑ تے غلچ ملچ تھی کراہیں ہولیں ہولیں مرویندی ہے ۔کیوں جو کہیں زبان دے لکھاری اوندا ادب تخلیق کریندن تے وَل اوں ادب دے بنیادی اخلاقی ضابطے تخلیق تھیندن اتے لفظیں دا اورتارا تھیندے۔‘‘

                       اِیں طرحاں دی شاعری نال نہ صرف ادب دے بنیادی اخلاقی ضابطے تشکیل پیندن بلکہ سماج دی عمومی سوچ تے اخلاقی حیاتی وی بنڈی تے سنور دی ہے ۔شعر و ادب سماج اِچ پیت پیارتے انسان دوستی کوں ودھار اݙیندے کیوںجو شعر و ادب اَتے فنون لطیفہ دے یکے شعبے بنیادی طور تے سماج تے انسان کو ں سٔݨھپ بخشیندن ،جے ادب اپݨی اصل سنجاݨ تے شناخت کنوں پر ے تھی ونجے تاں او صرف صحافت رہ ویندے ۔ہر زبان تے سماج دیاں اپنیاں علامتاں، استعارے ،کنائے ،تشبیہاں تے رمزاں ہوندیاں ہن اَتے باشعور تے فنی شعو ر رکھݨ آلہ تخلیق کار انہاں فنی ذریعاں کوں مہارت نال ورت کے اپݨے جذبات تے احساسات دا اظہار کریندے۔ آکھیا ویندا ہے جووڈے ادب کیتے اوندے لوک ادب تے اساطیر کوں سامݨھے رکھݨا چاہیدے۔ سرائیکی شعریات تے ادبیات کوں اے اعتبار حاصل ہے جو ایندے پچھوں اساطیر تے فوک دا پہوں وڈا خزانہ موجود ہے ،ایندی اپݨی تریخ ،اپݨی دھرتی تے سماجی ریت اپݨا جغرافیہ اتے اپݨا لوک ادب ہے ۔ایں ڳالھوں ایکوں اپݨے اظہار کیتے علامتاں ،استعارے تے رمزاں کیتے کیں ٻئے دَرنی ونجݨان پوندا جیڑے۔ ساݙے تخلیق کار اپݨے اپݨے ’’اظہار یئے‘‘ کیتے اُردو کِن رجوع کریند ن اُنہاں دی شاعری لمحاتی تے ہنڳامی تھی کے رہ ویندی ہے ،ایںتناظر اِچ جیڑا استعاراتی نظام متعارف کریندے اوہو اِی اپݨی سنڄاݨ حاصل کریندے ݙو ،چار مثالاں ݙیکھو:

لعل کہیں ظالم دے ہک پاسے ہلکدے رہ گئے

ٻال ہک اتنا سیاݨا ہا ، انڳارے کھا گیا !!

میں ہک مسافر ہاں دور دا سئیں مَیں رات پچھلے پہر کوں اُٹھنٔے

جنہیں میݙے نال نال چلنٔے اووے میݙے نال نال جاڳن

مدھ بھری ایں رُت نے کاہیں کوں کُماݨاں کر ݙتے

معجزہ ہے ٻیٹ دے وچ کھیر باقی رہ ونجے

سرتیں آس دا ساوا بوچھݨ غزلاں مونگھر مار کے چہ گن

ساوݨ مانہہ دی وَسدی رَت اچ دِل دا زخم وگھردا ویندے

لون دے پتلے پتنگ چولے کوں ہے سِک سیپ دی

ہتھ سلامت ہن مگر دھاڳا تے سوئی باقی نہیں

تیݙے چولے دا نکھتا سیپ سم ڳئے

کہیں فنکار دی محنت اَجائی ءِ

                       سرائیکی وسیب دا عمومی مزاج حزینہ ہے ۔میݙی ایں ڳاٖلھ کوں ہک فتوے دا ناں وی ݙتاونج سگدائے پر میݙی اِیں رائے دی دلیل اے ہے جو لوکاں دے رویے اَتے انہاں دا مزاج اُنہاں دے ’’اظہار ‘‘ دے ذریعیں کنوں محسوس کیتا ویندا ہے ،سرائیکی لوکاں دے جذبات تے احساسات دا مجموعی اظہار جنہاں اصناف سخن اچ تھیا ہے اُنہاں اصناف وچ ݙوہڑا ،کافی ،ماہیا بگڑو، سمی ،گیت اَتے ہݨ جدید عہد اِچ سرائیکو، نظم تے غزل شامل ہِن اتے انہاں یکیاں صنفاں   دا مزاج حزینہ ہے اَتے ہجر ،فراق تے وچھوڑے دیاں کیفیتاں نال عبارت ہے ،جہڑا ایں ڳالھ دا غماز ہے جو اتھوں دے لوکاں دے لاشعور اِچ کوئی گہرا تے ڈونگھا کرب تے اَݨ جاݨاں ݙکھ موجود ہے۔ شاید ایندی وجہ اے ہے جو معلومہ تریخ توں گھن کراہیں لمحٔہ موجود تو نئیں سرائیکی وسیب کوں بیرونی حملہ آوراں تے موجودہ ریاستی پالیساںاتے حالات تے واقعات سوائے ݙکھاں تے محرومیاں دے ٻیاکجھ وی نی ݙتا،ایویں ای دریائی جھلاں تے آسمانی آفاتاں دیاں تباہ کاریاں سرائیکی وسیب دے مقدر کوں ہمیش کنوں داغدار کھے۔ایں ڳالھوں سرائیکی وسیب اِچ تخلیق تھیوݨ آلے شعر و ادب اِچ ݙکھاں تے محرومیاں دا واضح اظہار غالب حیثیت نال نظردے ۔

                       قیام پاکستان توں بعدمراکز توں پرے بالعموم یکیاں قومتیاں تے خاص کر سرائیکی قومیت اپنٹیاں محرومیاں محابوں ،ڈکھا ں دا شکار ریہے اَتے اپنٹیاں ݙکھاں کوں سرائیکی شاعراں کہیں نہ کہیں تناظر اچ نشابر کرݨ کیتے مختلف شعری اسالیب ورتن ۔اقبال سوکڑی ایں پس منظرد ا صِف اول دا شاعر ہے ،جنہاں دے شعری بیانیے اچ وسیب دے ݙکھ دھرتی دی زبان اچ ایں طرحاں نال بیان تھئے ہن : 

آساں مُدت کولوں ہیں تس دے ہیلک

توڑے دریا گزردے نال ساݙے !!

پیار دیاں ڳالھیں دِلاسے چارہ جوئی باقی نہیں

ایں بھرے شہر اِچ اساں لوکیں دا کُئی باقی نہیں

جیڑھا کھس کھور گھِد ہا ظالمیں میݙے بزرگیں توں

میݙی نسلیں کوں اوہیں زرمال توں ہی بھیک مِلدی ءِ

جے توں ز بر ہیِں تاں نفرت نہ زبر نال کما

تمام رنگ محبت دی مَست مکر وچ ہن

قتل تھی گین لفظ کتنے خیال سنگسار کر ݙتے گئیں

اے کیجھاں گھر ءِجتھاں معصوم بال سنگسار کر ݙتے گئیں

ساݙا جیوݨ گونگی جھیل دے محض پروتھے پاݨی وانگوں

ڳئی ساݙا آغاز نہ پچھے ، کیا ساݙا انجام ہے ڈھولا

ہے عمر بھر زنجیر دی سنگت نصیب وچ

تنقید اساں گلاس ہَیں کہیں سبیل دے

کتنے سیلاب سر کنوں گزرئین

ترویں پُڈویں تیراک تھئے ہوئے

اپنے گھر ویں ساریں محرو میں کوں لحظہ بھُل کرائیں

نال ہمسائیں دے گھر شادی ہے جھمر ݙیکھسوں

                       شعر تے نثر اِچ ہک واضع فرق ءِہے جو شاعری تخلیق دے عمل دے دوران اِچ اپݨے مواد کوں خود تخلیق کریندی ہے جݙاں جو نثر دا مواد پہلے کنوں موجود ہوندے جیڑا ہک منصوبے دے اہتمام نال تعمیر تھیندے ،ایویں اِی شعر دا یکیا دارومدار جذبے تے ہوندے ،اگر کہیں موزوں کلام اِچ جذبہ نہ ہووئے تاں او حقیقی شعر نہ ہو سی پر جذبے دے نال نال لفظیات دا وی وݙا کردار ہے، سئیں اقبال سوکڑی ہوراں جتھاں اپݨے جملہ شعور کنوں کم گھن کے ہک visionدی شاعری کیتی ہے۔اُتھاں شعری لسان تے وی بھر پور توجہ دی ݙتی ہے ،اپݨے فکری بیانیہ کوں لطیف شاعرانہ آہنگ نال مزین کر کے اپݨی انفرادیت کوں مستحکم کر ݙتے ۔

                       سرائیکی وسیب دی قوم پرستی دی تحریک دے جیڑے اگواݨ شعراء ہن اقبال سوکڑی اوں قبیلے دا معتبر شاعر ہے ۔انہاں دے کولوں قاری کوں مزاحمت ،حظ ،فنی تے فکری شعور دے نال نال اپݨی سُنجاݨ دے یکے حوالے مِلدے ہن، انہاں دی شاعری دا بنیادی حوالہ اپݨا وسیب اَتے ایندے یکے لوک ہن ،ڄنہاں دے جذبے تے سوچاں انہاں دے شعری اسلوب کوں فکری توانائی ڈیندے ہن اَتے ایں اسلوب کوں انہاں دا اپݨا استعاراتی نظام ہک سُݨہپ ڈیندے ،ایہو اقبال سوکڑی دی شاعری دا ’’اقبال ‘‘ ہے۔

حوالہ

اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان