ارسطو دا نظریہ کتھارسس
کتھارسس ا لفظ نا قدیم واسطے عام بحث دی بنیاد رہییے۔ نقاداں نے اپݨی رائے دے مطابق اوندے ترجمے تشریح تے توضیع پیش کیتی مثلاً تزکیۂ اصلاح پاکیزگی ، شطہیر، انخلائ، تہذیب تے تنقیح وغیرہ۔ ایں رمز دی کڑی شہادت ملدی اے جو کتھارسس یونانی زبان دا لفظ شطہیر کینھی بلکہ انخلاء تے جلاب ہے، اے طبعی اصطلاح ہے۔ ارسطو دے والد کیونجو طبیب ہن شاید اوں ارسطو کوں اے اصطلاح سمجھائی ہوسی اتے انخلاء دا مطلب مکمل انخلاء کینھی ہوندا، بلکہ فاضل تے مدبر ساں مواد دا انخلاء ہے۔
ارسطو تے ایں نظریئے کوں کتھارسس (Kthars's) یا فالتو جذبات دا انخلاء آکھئے تے انخلاء توں مراد جذبات دا مکمل انخلاء کینھی بلکہ کتھارسس دا مطلب جذبات دا تزکیہ، تطہیر تے انہاں دی توضیع اعلیٰ بݨاوݨ کینھی بلکہ ایں حد تک گھٹ کر ݙیندے جو ہک صحت توازن تے تناسب پیدا تھی ونڄے۔ خائف (Fife) نے لارڈ بائرن دے ہک خط دے اقتباس کوں نقل کر تے ہیں نقطہ نظر دی وضاحت کر تے آکھدے جو ’’شاعری تخیل دا لا وا ہے جیندے پھٹݨ نال زلزلے دا امکان نی رہندا۔‘‘
مثلاً کہیں ایندا رسائی ، قتل تے سازشاں وغیرہ کرݨ دے خلانفرت تے جیندے اُتے ظلم تھیندا پیا ہووے اوندے واسطے ہمدردی پیدا تھی ویندی اے تے بعض اوقات آدمی رو وی پوندے ، مثلاً جہڑھے ویلے کہیں آدمی کوں کوئی ݙکھ ملے تاں او رووݨ دے بعد اوں کیفیت کنوں چھٹکارا پا گھندے۔
خود کوں وی اے فکر لاحق تھی ویندی ہوسی جو کتھائیں اساݙی وی چوری نہ تھی ونڄے، اے دہشت تے خوف دے جذبات ہن۔
کتھارسس دے عمل کوں المیے وچ نہاں واسطے کجھ عوامل کوں مدِ نظر رکھݨ ضروری اے، مثلاً ݙوں امیر یا ݙوں غریب لڑ تے مر ونڄن تاں کتھارسس نہ تھیسی تے ݙوجھی طرف رستم و سہراب یعنی خونی رشتیاں دی لڑائی وچ ݙیکھݨ والیاں وچ دہشت و خوف پیدا تھیسی جو کݙاہیں اساݙے رشتیاں وچ وی دراڑاں نہ پئے ونڄن۔
کتھارسس واسطے کرداراں دا انتخاب ضروری اے، المیے واسطے کردار چنڳے ہوون لیکن ارسطو اڳوں تے ونڄ تے اے آہدے جو ٻہوں ہی اعلیٰ قسم دے کرداراں کوں المیے دا حصہ نی بݨاوݨاں چہیدا، کیونجو انہاں دے خواہشات تے ݙکھ اساݙے نال ملدن۔ ایویں خوف یا درد مندی دے جذبات پیدا نہ تھیوݨ دی وجہ کنوں کتھارسس دا عمل پید انہ تھیسی۔ ایندے نال نال دیوتا پیغمبراں ، پیشوائواں ، نبیاں یا برگزیدہ لوکاں کوں المیے دا موضوع نی بݨاوݨان چہیدا، کیونجو پیغمبر تے کوئی مصیبت آسی تاں او خدا دے طرفوں ہوسی، اے کائناں آکھ سڳسوں جو خدا دے طرفوں ملی اے۔ اے پاک ہستیاں ہوندن۔ انہاں توں المیے وچ کتھارسس دا عمل پیدا کائناں تھیسی۔ ایجھے لوکاں کوں سٹیج تے نی گھن آوݨاں چہیدا جنہاں نال مذہبی جذبات وابستہ ہوون۔ بلکہ ایجھے لوکاں کوں سامݨے گھن آوݨاں چہیدا ہا جنہاںنال مذہبی جذبات وابستہ ہوون بلکہ ایجھے لوکاں کوں سامݨے گھن اَویجے جہڑے اساݙے والی کار ہوون تے اساݙے والی کار زندگی گزریندے ہوون۔ تاکہ اساں انہاں دے ݙکھ درد وچ شریک تھی سڳوں۔ معاشرے وچ اگر کہیں غیر یا وݙے (مذہبی شخصیت دے علاوہ) آدمی کوں المیے وچ گھن تے اوندی غلطی تے سزا ݙتی ونڄے تاں اساں زیادہ اثر قبول کریسوں، اے سزا اگر اَسان کر ݙتی ونڄے تاں اتنا اثر کائناں تھیسی ، وݙے آدمی دا معاشرے تے اثر تھیندے۔ ہیں سانگوں بادشاہواں تے معتبر لوکاں کوں المیے دا موضوع بݨایا ونڄے جنہاں وچ اچھائیاں تے بُرائیاں ݙونہیں ہوون۔ بُرے لوک وی المیے دا کردار نہ ہوون کیونجو ایندے نال بُرائی دی ترویج تھیسی۔ اسیرت دے لحاظ نال کردار بدی دی کرن تے نیکی وی نہ تاں او درندے ہوون تے نہ ہی فرشتے بلکہ معتبر ہوون دا کتھارسس دا عمل پیدا تھیوے۔
ارسطو آہدے جو المیّہ اوں وقت پیدا تھیسی جہڑھے ویلے کردار غلطی چھوٹی کریسی لیکن سزا وݙی ملسی۔ مثلاً کہیں ݙوجھے آدمی کوں تھپڑ مارݨ دی وجہ کنوں تھپٹر مارݨ والے کوں قتل کر ݙتا ونڄے۔ المیّہ پیدا تھیسی تے رحم دے جذبات پیدا تھیسن تے کتھارسس پیدا تھیسی۔
ارسطو دے ہن وچ کتھارسس بارے جہڑا نظریہ ہا اوندے بارے ہک نقاد ایف۔ ایل لوکس نے ترائے سوال چاتن:
1:۔ ارسطو دا اصل نقطہ نظر کیا ہئی؟
2:۔ ارسطو نے اے نقطہ نظر کیوں اختیار کیتا تے ایندے محرکات کیا ہن؟
3:۔ ارسطو دا نقطہ نظر کیں حد تک درست اے؟
پہلے سوال دا جواب نتفصیل نال پہلے تھی ڳے۔ ݙوجھا سوال اے جو ارسطو نے کتھارسس دا نقطہ نظر / نظریہ کیوں اختیار کیتے؟
ایف ۔ ایل لوکس دا خیال اے جو افلا طون نے شاعری تے علمیاتی اعتراضات دے علاوہ ہک اخلاقی اعتراض وی کیتا ہئی جو شاعری جذبات کوں مشتعل کر ݙیندی ہے تے عقل و فکر وچ خلل پیدا کریندی اے تے انسانی شخصیت دے ہک اذیل پہلو کوں تقویت ݙیندی اے۔
ارسطو نے افلا طون دی اے ڳالھ تسلیم کیتی جو عقل و فکر بہترین صفات ہن تے اے وی جو جذبات چنڳی شے کائنی۔ لیکن افلا طون دے ایں خیال دی نفی کیتی اے جو شاعری جذبات کوں مشتعل کر تے، تھل و فکر تے اخلاقی صحت کوں برباد کریندی اے۔ ارسطو نے اے مؤقف اختیار کیتے جو شاعری جذبات کوں اشتعال ضرور ݙیندی اے لیکن ایندے باعث جذبات بے اثر تے انخلاء پذیر تھی ویندن تے انسان تھپڑ توں ہلکا پھلکا تھی تے نِکلدے۔ جیکر اے جذبات انسان دے اندر کٹھے تھیندے راہون تاں لاوے دی طرح پھٹن تے انسان دی زندگی تے مضر اثرات مرتب تھیوݨ دا خدشہ ہے۔ ہیں سانگوں اوں نے افلا طون دے اعتراضات دے جواب وچ نظریہ کتھارسس اختیار کیتا۔
تریجھا سوال اے جو ارسطو دا اے نظریہ کہیں حد تک درست اے؟
ایں بارے نقاداں دی رائے اے ہے جو فنکار دا کم فن تخلیق کرن تے اوندے بارے فنی تقاضیاں کوں پورا کرݨ ہے نہ کہ انساناں دے ہن دی ذمہ داری قبول کرݨ تے انہاں دے دماغی توازن کوں بگڑن توں بچاوݨ ہے۔ ارسطو اپݨی کتاب ’’اخلاقیات‘‘ وچ لکھدے :
’’خوف (بہادری) خواہش، غضب (غصہ) تے ترجم کہیں وی صورت یا تکلیف دا احساس حرارت توں زیادہ وی تھی سڳدے تے گھٹ وی ۔‘‘
ایندا مطلب ہے جو کتھارسس دا عمل جذبات دا صرف انخلاء ہی نی کریندا، بلکہ جذبات کوں ودھا وی سڳدے تے گھٹا وی سڳدے ، صرف افراط ای کائناں بلکہ تفریط وی خدشہ یا امکان ہے۔ لیکن بوطیقا وچ کتھارسس تے گفتگو کریندے ہوئے او اپݨے ایں خیال کوں نظر انداز کر سڳے۔
ارسطو دے فنی نظریات دے سلسلے وچ تزکیہ نفس دے معنی متعین کرݨ دیاں کوششاں کیتیاں ڳن۔ کہیں جاہ تے ایکوںہک اخلاقی کیفیت ݙسیا ڳے جہڑھی جو جذبات دی تطہیر نال پیدا تھیندی اے تے آکھیا اے ڳے جو کیفیت اخلاقی توں زیادہ نفسیاتی ہے۔ ایں صورت وچ ارسطو دا مطلب اے لڳدے جو المیّہ انسانی روح تے ایں طرح اثر سٹیندے جیویں طبی علاج دا جسم تے اثر تھندے۔ ایندے باعث جذباتی توازن دی ہک ایجھی صورت پیدا تھیندی اے جہڑھی سکون بخش ہوندی اے تے اے سکون ہک قسم دی مسرت دی کیفیت دا حامل ہوندے۔ ارسطو نے تزکیۂ نفس دی کیفیت دا بیان اپݨے رسالے ’’ سیاسیات‘‘ وچ وی کیتے۔
موسیقی دے بارے اظہار رائے کریندے ہوئے او آہدے جو موسیقی ذہنی گھٹن دی تطہیر کریندی اے ۔ اڄ دے نفسیاتی علوم دے پیش نظر اساں اے سمجھ سڳدے ہیں جیکر جذباتی گھٹن دا تزکیہ نہ تھیوے تاں اے گھٹن بݨیا یا ٻیاں ذہنی عوارض دیاں شکلاں اختیار کر سڳدن۔ ایند اتاہم المیے دے سلسلے وچ اے آکھ سڳدوں جو ارسطو دا تزکیہ نفس یا کتھارسس دا نظریہ المیہ دے وظیفے تے مقصد کوں مکمل طور تے گھیرے وچ نی گھندا۔ اڄ اساں اے ڳالھ وثوق نال آکھ سڳوں جو المیہ محض جذباتی گھٹن کوں دو ر ای نی کریندا نہ ای او ݙوں جذبات یعنی ترجم تے خوف دا تزکیہ کریندے۔ مثال دے طور تے المیہ دے وظائف وچوں ہک وظیفہ اے وی ہے جو او انسانی تجربات کوں وسیع تر کریندے۔انساناں کوں انہاں دی زندگی تے انہاں دے مقدر دے بارے بصیرت عطا کریندے، نال ای انہاں دی قوت برداشت کوں جلاء ݙیندے۔ المیہ دے انہاں وظائف دے بارے وچ ارسطو کجھ نی ݙیندا۔
المیہ توں قطع نظر ارسطو اے ڳالھ تفصل نال نی ݙسیندا جو مختلف اقسام دی شاعری نال کہڑھے کہڑھے جذبات دا تزکیہ ممکن اے۔ لہٰذا تزکیہ نفس دے سلسلے وچ اساں ارسطو دے نظریئے دی بنیادی صداقت توں قطعاً انکار نی کر سڳدے۔
ارسطو دے نظرییے دی بنیاد تے اے آکھیا ونڄ سڳیندے جو تزکیہ ناظر تے قاری دا وی تھیندیتے شاعر دا وی۔ شاعر وی تخلیق دے ذریعے تحریک دے دٻائو توں چھٹکارا پیندے، ایں طرح شاعر دے جذبات دی وی تطہیر تھیندی اے تے اوندی جذباتی گھٹن دا تزکیہ وی تھیندے ، ایں اے آکھیا ونڄ سڳیندے جو شاعری ،ش اعر تے قاری ݙونہیں دے جذبات دا تزکیہ کریندی اے۔
شاعر دا تزکیہ نفس شعر آکھ تے قاری دا تزکیہ نفس شعر پڑھ تے تھیندے تے نال ای مختلف اقسام دی شاعری مختلف جذبات واسطے تزکیہ نفس دی موجب بݨدی اے۔
انہاں ڳالھیں دے باوجود ارسطو دے ایں نظریہ کوں انہاں عوامل دے سوجھلے وچ سمجھݨ دا اَہر کرݨاں چہیدا اے۔ جیندے باعث اے نظریہ وجود وچ آیا۔
ارسطو توں پہلے افلا طون دا اے دعویٰ ہا جو المیہ ذہنی انتشار تے اعلیٰ انسانی قویٰ دے واسطے نقصان دہ ہے۔ ارسطو تے اے وی ݙسے جو انتشاری تے مضر اثرات دے بر عکس المیہ صحت مند اثرات دا حامل ہوندے تے اے بیمار کرݨ دے بجائے علاج کریندے۔