ارسطو دا تصور المیہ
ارسطو نے انہاں تمام مسائل کوں جہڑھے جو افلاطون تے چاتے ہن ہک مربوط نظامِ فکر اچ تبدیل کر ݙتے ، ارسطو بنیادی طور تے ہک فلسفی ہا۔ ارسطو نے تخیلی ادب دے انہاں تمام نمونیاں دا مطالعہ کیتے جو اوندے اچ موجود ہن ، خاص طور تے شاعری تے ڈرامے تے اُتے اپݨے خیالاں دا اظہار کُھل تے کیتے۔ انہاں نے اپݨے خیالات کوں ہک سائنس دان دی طرح پیش کیتے۔
ارسطو دے نزدیک ’’ ٹریجڈی ہک نقل ہے ، کہیں ایجھے عمل دی جہڑا اہم اتے مکمل ہووے اتے جیندی ہک مناسب عظمت ہووے جہڑھی جو مزین زبان اچ تھی ڳی ہووے جیندے اچوں خط حاصل تھیندا ہووے تے جیندے مختلف حصیاں وچ مختلف ذریعاں نال دہشت تے درد مندی یعنی رحم تے خوف دے ذریعے پیدا تھیوݨ آلے ہیجانات دی اصلاح کرے۔‘‘ ارسطو دے نزدیک ’’ یعنی ایندا مطلب اے ہے اپݨا کہیں عمل دی نقتل ہوندی اے جہڑھی جو واقعہ یا حادثہ پیش تھیندا ہوے جو واقعہ گزردا پیا ہووے اے اوہ عمل ہے جہڑے ویلھے ایں عمل کوں ڈرامہ نگار ڈرامے دا روپ ݙیندے یا ایندے بارے لکھدے تاں ول اے اوں عمل دی نقل ہے۔
اہم توں ارسطو دی مراد اے ہے جو ایجھے واقعات جہڑے ملک گیر سطح دے حامل ہوون لہٰذا ایجھے واقعات جہڑھے لوکاں وچ تبدیلی دا باعچ ہوون جنہاں دی وجہ توں معاشرے تے اثر پوندا نظر آوے ، اہم ہن ایندے نال ہی ارسطو نے چار بنیادی چیزاں دا ذکر کیتے جہڑھیاں جو المیے واسطے ٻہوں ضروری ہن۔
1): مکمل ہووے۔ 2): مناسب عظمت ہووے۔
3) : مناسب طوالت ہووے۔ 4): مزین زبان اتے خط بخش پہلو۔
ارسطو دے نزدیک المیے دا ہک ضروری ڳالھ اے ہے جو اے مکمل ہووے یعنی ایندی حیثیت ’’کل‘‘ دی ہووے یعنی جیندا کوئی واضح آغاز، وسط اور واضح انجام ہووے۔ آغاز او سرا ہے جیندے پہلے کجھ واقعات نہہوون اتے بعد وچ ہوون، وسط اوہ ہے جیندے پہلے وی تے بعد اچ کجھ واقعات ہوون اور انجام اوہ آخری سرا ہے جیندے کنوں پہلے واقعات ہوون مگر بعد وچ نہ ہوون۔ آغاز تے انجام ہک ٻئے دے مخالف ہوون۔
عظمت اِچ وی اوہ ساری صفات موجود ہن جہڑھیاں جو اہم اچ ہن۔ یعنی اوہ تمام لوک جنہاں دی شخصی زندگی اہم ہووے اوہ لوک اہم یعنی عظیم ہوندن۔
مناسب توں مراد ایجھے کردار پیش نہیں کرݨے چہیدے جہڑھے جو حق نہ نیکی۔ اچھائی اتے خوبصورتی دے مظہر ہووݨ مثلاً رشتیاں اتے پیغمبراں اتے دیوتائواں کوں وی سٹیج تے نی آوݨاں چہیدا۔
مناسب طوالت توں مراد ڈرامے وچ سب توں اہم عنصر عمل دا عنصر اے اتے عمل واسطے ہک زمانی طوالت ضروری اے جیندے دورعان اینکوں شروع کرن، ارتقائی منزلاں طے کرن اتے آخر وچ اپݨے انجام کوں پُڄݨ دا موقع ملے۔
ہݨ سوال اے ہے پیدا تھیندے کہ زمانے دی طوالت کتنی ہووے ، طوالت دی ڳال اصل وچ پلاٹ دی ڳال اے کہ ڈرامے دے سارے واقعات سورج دی ہک گردش وچ ختم تھیوݨے چہیدے ہن۔‘‘
’’ٹریجڈی اتنی طویل ضرور ہووے کہ بندہ کہیں ہک خاص ذہنی کیفیت توں ݙوجھی زمینی کیفیت تک ضرور پُڄ سڳے۔‘‘ ایندے برعکس اتنی طویل وینہ ہووے کہ حافظے تے گراں گذرے تے نہ ای اتنی مختسر ہوویکہ اساں ایندے الگ الگ حصیاں دا تجزیہ وی نہ کر سڳوں۔
ارسطو اکھیندے کہ کوئی وی چیز ہووے تاں اوہ اپݨاں ہک ’’خاص‘‘ حجم‘‘ یعنی طوالت یا اجزاء نال بݨیا ہویا ہوندے۔ جیویں ہک ’’کل‘‘ ہووے جیندے اجزاء وچ ترتیب و تنظٰم ہووے ایویں پلات دی وی ہک مناسب طوالت ضرور ہووݨی چہیدی اے جینکوں آسانی نال ذہن اچ محفوظ رکھیا ونڄ سڳے۔
غیر ضروری واقعات نہ ہوون ، ڈرامے وچوں غیر ضروری بے شمار واقعات کوں ایندے ڈرامے وچ پیش کر ݙتا ونڄے تاں ایندے وچ ہک بے ترتیبی اتے بد نظمی دیس وا کجھ نظر نی آ سڳدا تے ایں تمام واقعات کوں پیش کرݨ نال ڈرامے دی طولات اتنی ودھ ویندی اے کہ اینکوں زمینی گرفت اِچ گھن آوݨ ٻہوں مشکل بلکہ محال تھی ویندے۔ اگر واقعات دی تعداد زیادہ ہووے تاں ڈرامے دا اثر غیر مناسب طوالت نال کھنڈ تے پِھکا تھی ویندے۔ تشنگی اتے عدم تکمیل ،ڈرامے دا غیر مناسب طوالت نال ہووݨا، قارئین اتے ناظرین کوں درمیان یا انجام تک پُڄدے پُڄدے آغاز بُھل ویسی۔ ایندے برعکس اگر ڈرامے دی طوالت ٻہوں کم ہووے اتے ایندے وچوں ضروری واقعات وی حذف کر ݙتے ونڄن تاں وی فنی تاثیر اچ کمی واقع تھی ویسی اتے ڈرامہ حسن دے تناسب توں محروم تھی ویسی تے قدم قدم تے تشنگی تے عدم تکمیل دا احساس تھندا رہسی۔ لہٰذا ڈامے دی طوالت مناسب ہووݨی چہیدیا ے جو پورے پلاٹ کوں ذہن اچ محفوظ رکھݨ اچ کوئی مشکل نہ تھیوے۔ مزین زبان تے خط بخش پلو۔
ارسطو دے مطابق مزین زبان توں مراد زبان دا ترنگ اور ترنم ہے۔، یعنی ڳال کوں شعر اچ ادا کرݨ اتے خط بخش صورت دا مطلب موسیقی ہے۔ ڈرامے وچ زبان دے خط بخش پہلواں کوں ایں طرح مختلف حصیاں اچ پیش کیتا ویندے کہ کہیں حصے وچ صرف شعر اتے کہیں وچ صرف موسیقی ہووے اتھاں تے ٹریجڈی دی زبان مزین کیتی اے۔ تقطیع ہووے ، موزونیت دے عناصر اتے شعریت ہووے تاں ایں قسم دی زبان اچھے المیے دے قابل قبول ہوندی اے۔ ایندے علاوہ ارسطو نے المیے دے چھی مختلف حصے ݙسائے ہِن جیہڑے جو مندرجہ ذیل ہن۔
1: پلاٹ۔ 2: اطوار یا کردار۔ 3: زبان۔
4: تاثر یا خیال۔ 5: موسیقی یا نغمہ۔ 6 آرائش۔
1۔ پلاٹ:
المیے دے مختلف حسیاں اچ ارسطو پلاٹ کوں سب توں ودھ اہمیت ݙتی اے۔ پلاٹ ہی اڳوں تے ودھدے تے ارسطو اکھیندے کہ ’’نویں لکھݨ والے زبان یا کردار تے زور ݙیندے ہَن لیکن ہک اچھے المیے دے کردار اتنے ضروری کائنی جتناپلاٹ ہے المیہ اشخاص کائنی بلکہ افعال اتے اعمال ، زندگی اتے اتم سیرت دی عکاسی کریندن۔ لہٰذا تمام تر توجہ پلاٹ تے ݙیوݨی چہیدی اے ، اے حالات دا اوہ مجموعہ ہے جہڑا جو المیہ دی جان اے۔ اے کہیں وی المیے دا بنیادی حصہ ہے، پلاٹ پرستی اچ ارسطو ٻہوں زیادہ اڳوں تے نکل ویندے۔ اکھیندے کہ ’’اگر پلاٹ اچھا ہوسی تاں ول وی کوئی فرق نی پوندا ، ایندے مطبق پلات کوں جاندار ہووݨاں چہیدا ہے۔‘‘
۱:۔ ارسطو پلاٹ کوں مختلف ترائے حصیاں وچ ونڈ کریندے ، انقلاب حالات یعنی ڈرامے وچ چیزاں دا ہک حالت توں ٻئی حالت وچ تبدیل تھی ونڄݨ مثلاً کجھ ایسے واقعات دا عمل تھیوݨ کہ اصل کردار دی بجائے کوئی ݙوجھا کردار اپݨے انجام کوں پُڄ ونڄے۔
۲: دریافت یا انکشاف یعنی لا علمی توں علم دی تبدیلی جہڑھی جو محبت یا نفرت پیدا کریندی ہووے دریافت یا انقلاب ھالت ݙوہائیں خوف اتے رحم دے جذبے کوں ابھریندے ہن۔ اتے پر مسرت یا الم ناک اختتام دا ذمہ د ار اے۔
۳:۔ ذہنی تجربہ یعنی ہک تباہ کن یا تکلیف دہ عمل ہے مثلاً اسٹیج تے قتل یا زخم یا ازیت رسائی اتے ٻیاں کئی صورتاں وچ وی تشکیل وچ وی شاعر کوں ترائے چیزاں رکھݨ ٻہوں ضروری اے۔
i۔ کہیں نیک شخص کوں وصیت دا شکر نہ ݙکھایا ونڄے۔
ii۔ بد کردار شخص کوں امیر توں غریب نہ ݙکھایا ونڄے۔
iii۔ کہیں بد کرار شخص کوں غریب توں امیر نہ ݙکھایا ونڄے بلکہ رحم اتے خوف دا جذبہ پیدا تھیسی بلکہ رکاوٹ پیدا تھیسے۔
2:۔ بمطابق ارسطو کردار المیے دا ݙوجھا عنصر اے ، بس کردار یا اطوار دی ٹریجڈی دا اہم حصہ ہن جہڑے جو المیے کوں جسم عطا کرن واسطے کردار بنیادی کردار ادا کریندن لیکن ارسطو کرداراں کوں پلاٹ تے قربان کریندا ہویا نظر آندے۔
کرداراں دے بارے مندرجہ ذیل چار ڳالھیں ذہن اچ ہوون۔
۱: اوہ نیک ہوون اتے انہاں دے قول و فعل وچ کوئی خاص مقصد ہووے۔
۲: کرداراں وچ باہمی مناسبت ہووے۔
۳: کرداراں دا حقیقت نال تعلق ہووے۔
۴: سارے ڈرامے وچ کرداراں دے رویے وچ یکسانیت ہووے تضاد نہ ہووے۔
اگر اے سب ضروری ہووے تاں وی اینکوں مربوط توں غیر مربوط ہووݨاں چہیدا ہے ، یعنی سارے ڈرامے وچ ایندی مرکزی حیثیت برقرار ہووے۔
3۔ ارسطو دے مطابق ’’زبان‘‘ المیے دا تریجھا وݙا عنصر اے، زبان اچ شاعری اتے نثر وی ہووے اور ایندے تے پابندی کائنی، او اکھیندے کہ منظوم یا منشور دا المیے تے کوئی اثر نی پوندا۔ اگر پوسی تاں اثر پلاٹ تے پوسی کہ عام استعمال توں پئی ہوئی زبان ہووے تاں او زیادہ وقار رکھیندی اے ، لوک اسلوب توں زیادہ متاثر تھیندن چھیویں غیر ملکیاں توں۔
چنانچہ اپݨے اسلوب کوں ذرا بیگانگی دا رنگ ݙیوݨاں چہیدا ہے۔ او اکھیندے کہ زبان اچ وقار تے جاذبیت ، شعریت تے نثر، امنگ، ترنم اتے نغمگی اُتے مزین ہووے۔ جو روح کوں مسرت اتے پالیدگی دا سامان فراہم کرن۔
المیے دا فن عنصر تاثر ہے۔
عزیز احمد دے مطابق ’’ترجمہ وچ تاثرات ، جمیل جالبی دے مطابق ’’خیال‘‘ مراد اے۔
ارسطو دی ٹریجڈی دا اے فنی عنصر اڄ نی نظر آندا جہڑے اوں زمانے وچ سیاسی اتے معاشرتی مسائل تحریراں کریندے ہَن۔ ارسطو انہاں کوں تاثر قرار ݙیندے۔ کیونکہ اوں ویلھے خطابت کوں رواج حاصل ہئی ، تمام نقاد ارسطو دے نظریۂ کتھارسس نال اتفاق کریندے ہوئے اکھیندن کہ ایں صحت اتے اصلاح نال ساݙی تسکین تھیندی اے ، پوچر اکھیندے کہ ’’ڈرامہ از خان چیلتان دے اظہار دا ہک بے ضرر اتے خوشگوار طریقہ ہے۔ جہڑا دور ہئی تسکین واسطے کوشاں ہے اتے جو حقیقی زندگی دی نسبت زیادہ آسانی نال تسکین پذیر ہوندی اے۔
ملک احسن اختر اکھیندے کہ ’’ارسطو ذہن فنکار دی طرف نہیں ڳیا انہاںنے اساکوں ایندے بارے کجھ نی ݙسایا ، حالانکہ کوئی وی پارہ وجود وچ آندے ہوئے وی فنکار دی جذباتی تسکین دا باعث اے پہلے تھیندے اتے بعد وچ قاری تے اثر انداز تھندے۔ فنکار دے جدید جذبات یا خواہشات اونکوں مجبور کریندن کہ او انہاں کوںکہیں نہ کہیں طرح خارج کرے۔
5:۔ جو ارسطو دے مطابق موسیقی المیے دا پنجواں فنی عنصر ہے ۔ (عزیز احمد دے مطابق موسیقی اتیجمیل جالبی دے مطابق نغمہ یا گیت ہے) ایندے ذریعے نال المیہ مؤثر تھیندے۔
6:۔ راقش وی ارسطو اکھیندے کہ ٹریجڈی واسطے ایندا ہووݨ ٻہوں ضروری اے۔ یعنی سٹیج تے موجود اشیاء دی ترتیب و تنظٰم خوبصورتی نال ہووے جہڑی کہ ٹریجڈی کوں ٻہوں خوبصورت تے تاثرات نال بھرپور تھی سڳدی اے۔