احمد رضا خان

امام احمد رضا خان

(14 جون 1856ء – 28 اکتوبر 1921ء) ویہویں صدی عیسوی دے مجدد، نامور حنفی فقہیہ، محدث، اصولی، نعت گو شاعر، علوم نقلیہ وعقلیہ دے ماہر، سلسلہ قادریہ دے شیخ، عربی، فارسی تے اردو دی کثیر کتابیں دے مصنف ہن جنہاں وچ مشہور ترجمہ قرآن کنزالایمان، فتاوی دا مجموعہ فتاویٰ رضویہ تے نعتیہ دیوان حدائق بخشش مشہور ہن۔ احمد رضا خان نے شدت نال تقلید تے حنفیت دا دفاع کیتا سلسلۂ حدیث وچ شاہ ولی اللہ تے عبد الحق محدث دہلوی توں استفادہ کیتا تے فقہ وچ سند اجازت شیخ عبد الرحمن حنفی مکی توں حاصل کیتی، جنہاں دا سلسلہ عبد اللہ بن مسعود تک پڄدا ہے۔ احمد رضا خان نے ݙو قومی نظریہ دا پرچار کیتا تے کہیں وی سطح تے ہندو مسلم اتحاد کو رد کیتا، تحریک ترک موالات تے تحریک خلافت وچ مسلمانیں کو متنبہ کیتا جو انہاں تحریکیں وچ مسلم ہندو اتحاد دا نعرہ لاتا ویندا پے جیرھا شرعی حیثیت توں ناجائز اے۔ عورتیں دی ضروری دینی تعلیم دی سختی نال تلقین کیتی، عورتیں دے زیارت قبور دے واسطے گھر توں نکلݨ دے مسئلے تے ممانعت دا فتویٰ ݙتا۔

معلومات شخصیت

پیدائشی ناں

محمد

ڄمݨ دی تاریخ

14 جون 1856 عیسوی

ڄمݨ دی جاہ

بریلی

وصال دی تاریخ

28 اکتوبر 1921 عیسوی

وصال دی جاہ

بریلی

عمر

65 سالھ

دفناوݨ دی جاہ

درگاہ اعلیٰ حضرت بریلی شریف

شہریت

برطانوی ہند

مذہب

اسلام

فرقہ

سنی

فقہی مسلک

حنفی

زوجہ

ارشاد بیگم

اولاد

حامد رضا خان ، مصطفیٰ رضا خان ، مصطفائی بیگم ، کنیز حسن ، کنیز حسنین ، کنیز حسین ، مرتضائی بیگم

والد

نقی علی خان

والدہ

حسینی خانم

بھیݨ بھرا

حسن رضا خان

منصب

مفتی اعظم

بر سر عہدہ

1880 _ 1921

عملی زندگی

مادرِعلمی

گھریلو درس

تعلیمی اسناد

مفتی

استاذ

نقی علی خان

تلمیذ خاص

ظفر الدین بہاری ، مفتی امجد علی اعظمی

پیشہ

محدث ، مترجم ، نعت خواں ، شاعر ، ریاضی دان ، مصنف

پیشہ ورانہ زبان

اردو

شعبہ عمل

فقہ ، فتوی ، نعت ، حدیث

کارہائے نمایاں

فتاویٰ رضویہ ، کنز الایمان ، حدائق بخشش ، جامعہ رضویہ منظر اسلام

موْثر

امام ابو حنیفہ، عبد القادر جیلانی، رومی، نقی علی خان، شاہ عبدالحق، فضل حق خیر آبادی

متاثر

پیر سیف الرحمن مبارک، مصطفٰی رضا خان، احمد سعید کاظمی، عبد العلیم صدیقی، مولانا شاہ احمد نورانی، محمد اختر رضا خان قادری، ضیاء الدین مدنی، محمد الیاس قادری، قمر الزمان اعظمى، محمد عبدالحکیم شرف قادری، محمد ارشد القادری، خادم حسین رضوی

تحریک

بریلوی مکتبِ فکر

مختصر تعارف

کثرت نال فقہی مسائل تے رسائل تے عقائد و اعمال دی اصلاح دے کیتے کتاباں تصنیف کیتیاں، ریاضی تے فلکیات دے علاوہ سائنس دے ٻئے کئی موضوعات تے علمی تے مذہبی نقطہ نظر نال آپݨے خیالات پیش کیتے۔ بریلی وچ "منظر اسلام" دے ناں نال اسلامی جامعہ قائم کیتا، بریلوی مکتب فکر کوں متعارف کروایا، جیندی وجہ شہرت عشق رسول وچ شدت تے تصوف دی طرف مائل تھیوݨ ہے۔ احمد رضا خان کوں اعلیٰ حضرت، امام اہلسنت تے حسان الہند جیہیں القابات نال وی یاد کیتا ویندے۔ دنیا بھر وچ ہر سال 25 صفر کوں "یوم رضا" دے ناں نال احمد رضا خان دا عرس کیتا ویندے۔

حلیہ مبارک

انہیں دا قد میانہ تے رنگ چمکدار کݨِک رنگا ہئی۔ اوہ بلند پیشانی، ستواں بینی دے مالک ہن، اکھیں ٻہوں موزوں تے خوبصورت ہن۔ نگاہ وچ کجھ تیزی ہئی، جیڑھی پٹھان قوم دی خاص علامت ہے۔ ݙاڑھی وݙی خوبصورت تے گھنڈیار ہئی۔ سر تے ہمیشہ عمامہ بندھا رہندا ہئی۔ گردن صراحی دار تے بلند ہئی، جیڑھی سرداری دی علامت ہوندی ہے۔ ہر موسم وچ سوائے موسمی لباس دے، اوہ چٹے ہی کپڑے پیندے ہن۔ انہاں دی آواز نہایت پردرد تے کجھ بلند ہئی۔ جݙاں اوہ اذان ݙیندے ہن تاں سݨݨ والے ہمہ تن گوش تھی ویندے ہن۔ اوہ بخاری طرز تے قرآن پاک پڑھدے ہن۔ انہیں دا طرز ادا عام حفاظ توں وکھرا ہئی۔ وݙے وݙے قاریاں دا ایہ آکھݨا ہے جو ضاد دا مخرج ایجھا صاف تے شفاف ادا کریندے ہن جو کہیں قاری کوں نی سݨیا۔ ایں مخرج دی تحقیق وچ انہاں نے ہک مکمل کتاب تصنیف فرمائی، جیندا ناں "الجام الصاد عن سنن الضاد" ہے۔

حیاتی دا حال

اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان بریلوی دی پیدائش 14 جون 1856ء کوں بریلی، ہندوستان وِچ تھئی۔ انہاں نے دینی علوم دی تعلیم گھر وِچ اپݨے والد مولوی نقی علی خان توں حاصل کیتی۔ انہاں نے ݙو مرتبہ حج بیت اللہ دی سعادت حاصل کیتی۔ درس و تدریس دے علاوہ، انہاں نے مختلف علوم و فنون تے کئی کتاباں تے رسائل لکھے۔ انہاں نے قرآن پاک دا اردو ترجمہ "کنز الایمان" دے ناں نال کیتا، جیرھا ٻہوں مشہور تھیا۔ انہاں کوں علوم ریاضی تے جفر وِچ وی مہارت حاصل ہئی۔ شعر و شاعری نال وی انہاں دا گہرا لگاؤ ہئی، تے انہاں نے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی شان وِچ ٻہوں ساریاں نعتاں تے سلام لکھیے۔

امام احمد رضا خان نے عربی، فارسی تے اردو وِچ تقریباً ہزار دے قریب کتاباں لکھیاں، جبکہ بعض جہیں تے انہاں دی کتاباں دی تعداد چوݙاں سو ݙسی ویندی ہے۔ انہاں دی سب توں وݙی کتاب "فتاویٰ رضویہ" ہے، جیندیاں ٻتری جلداں ہن۔ ایہ کتاب انہاں دے فقہی فتاویٰ دا مجموعہ ہے تے حنفی فقہ وِچ اہم مرجع دی حیثیت رکھیندی ہے۔ امام احمد رضا خان دی علمی، ادبی تے دینی خدمات نے انہاں کوں برصغیر پاک و ہند وِچ ممتاز مقام ݙتے۔

خاندان

احمد رضا خان دا تعلق پٹھاݨاں دے قبیلہ بڑيچ نال ہے۔ احمد رضا خان دے ݙاݙے سعید اللہ خان قندھار دے پٹھاݨ ہن۔ مغل سلطنت دے دور اچ محمد شاہ دے نال ہندوستان آئے تے وݙے عہدیاں تے فائز تھئے۔ لاہور دا شیش محل انہاں دی حکمرانی اچ ہئی۔ احمد رضا خان کوں مغل بادشاہ نے شش ہزاری دے منصف دے عہدے نال سرفراز کیتا تے شجاعت جنگ دا خطاب ݙتا۔ سعید اللہ دے پتر سعادت یار خان ہن۔ احمد رضا خان کوں مغل حکومت نے روہیل کھنڈ دی جنگی مہم تے بھیڄا، جیندے اچ کامیابی تے احمد رضا خان کوں بریلی دا صوبہ دار منتخب کیتا ڳیا تے بدایوں تے روہیل کھنڈ دے ٻہوں سارے علاقیاں دی جاگیر ݙتی ڳئی۔ سعادت یار دے پتر محمد اعظم خان ہن۔ احمد رضا خان دا مزاج مذہبی ہئی، علوم و فنون نال ڳاڑھا شوق ہئی۔ مغل سلطنت اچ بریلی اچ وزارت ملی ہوئی ہئی، پر مذہب نال ٻہوں زیادہ عقیدت دی وجہ توں انہاں نے ایں عہدے توں استعفیٰ ݙے ݙتا۔ انہاں دے پتر کاظم علی خان ہن جیہڑے بدایوں دے تحصیل دار ہن۔ احمد رضا خان کوں اٹھ قصبے جاگیر اچ ملے ہوئے ہن۔ احمد رضا خان دیاں ٻہوں ساریاں کرامات مشہور ہن۔ کاظم علی دے پتر رضا علی خان ہن جنہاں نے ہندوستان اچ پہلا باقاعدہ دارالافتا قائم کیتا تے 1857ء دی جنگ آزادی ہند اچ حصہ گھدا، جنرل ہڈسن نے احمد رضا خان دے سر دی قیمت پنج سو روپے مقرر کیتی ہئی۔ احمد رضا خان تصوف دی طرف مائل ہن۔ احمد رضا خان دی وفات 1865ء اچ تھئی۔ احمد رضا خان دے والد نقی علی خان ہن جیہڑے صاحب تصانیف بزرگ ہن۔ احمد رضا خان نے ساری زندگی دینی تعلیم ݙتی۔

ابتدائی زندگی

احمد رضا خان کل چھی بھیݨ بھرا ہن، جنہاں وچوں ترئے بھرا تے ترئے بھیݨیں ہن، سب توں چھوٹی بھیݨ دا جوانی وچ ای وصال تھی ڳیا۔ احمد رضا خان بھرانویں توں وݙے تے ٻئیں ݙو بھیݨیں توں چھوٹے ہن۔ چار سال دی گھٹ عمر وچ قرآن مجید ناظرہ پڑھیا تے چھ سال دی عمر وچ منبر تے مجمع دے سامݨے مولود پڑھیا۔ اردو، فارسی تے عربی پڑھݨ دے بعد آپݨے والد نقی علی خان توں عربی زبان وچ دین دی اعلیٰ تعلیم حاصل کیتی تے تیرھاں سال ݙاہ مہینے دی عمر وچ ہک عالم دین تھی ڳئے۔ 14 شعبان 1286ھ مطابق 19 نومبر 1869ء کوں احمد رضا خان کوں عالم دین دی سند ݙتی ڳئی تے ایں ݙینہہ والد نے احمد رضا خان دے علمی کمال تے پختگی کوں ݙیکھ تے فتویٰ نویسی دی خدمت انہاں دے سپرد کیتی۔ جیہڑی احمد رضا خان نے 1340ھ مطابق 1921ء اپݨی وفات دے وقت تک جاری رکھی۔ احمد رضا خان دے ابتدائے شباب وچ والد دا انتقال تھی ڳیا ہئی۔

سلسلہ تعلیم

رسم بسم اللہ خوانی دے بعد انہاں دی تعلیم دا سلسلہ جاری تھی ڳیا۔ احمد رضا خان نے آپݨی چار سال دی چھوٹی عمر وچ، جݙاں جو عام طور تے ٻئے ٻال ایں عمر وچ آپݨے وجود توں وی بے خبر رہندن، قرآن مجید ناظرہ ختم کر گھدا۔ چھ سال دی عمر وچ ماہ مبارک ربیع الاول شریف دی تقریب وچ منبر تے رونق افروز تھی کے وݙے مجمع دی موجودگی وچ ذکر میلاد شریف پڑھیا۔ اردو فارسی دیاں کتاباں پڑھݨ دے بعد مرزا غلام قادر بیگ توں میزان منشعب وغیرہ دی تعلیم حاصل کیتی، ول احمد رضا خان نے آپݨے والد نقی علی خان توں مندرجہ ذیل اکویہہ 21علوم پڑھیے: علم قرآن، علم تفسیر، علم حدیث، اصول حدیث، کتب فقہ حنفی، کتب فقہ شافعی و مالکی و حنبلی، اصول فقہ، جدل مہذب، علم العقائد و الکلام، علم نجوم، علم صرف، علم معانی، علم بیان، علم بدیع، علم منطق، علم مناظرہ، علم فلسفہ مدلسہ، ابتدائی علم تکحیہ، ابتدائی علم ہیئت، علم حساب تا جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، ابتدائی علم ہندسہ۔ تیرہ سال ݙاہ مہینے پنج ݙینہہ دی عمر شریف وچ 14 شعبان 1286ھ مطابق 19 نومبر 1869ء کوں احمد رضا خان فارغ التحصیل تھئے تے دستار فضیلت نال نوازے ڳئے۔ ایں ݙینہہ مسئلہ رضاعت دے متعلق ہک فتویٰ لکھ تے آپݨے والد ماجد دی خدمت وچ پیش کیتا۔ جواب بالکل صحیح ہئی۔ والد ماجد نے ذہن نقاد تے طبع وقاد ݙیکھ تے ایں وقت توں فتویٰ نویسی دی جلیل الشان خدمت احمد رضا خان دے سپرد کر ݙتی۔ احمد رضا خان نے تعلیم و طریقت سید آل رسول مارہروی توں حاصل کیتی۔ مرشد دے وصال دے بعد کجھ تعلیم طریقت تے ابتدائی علم تکسیر تے ابتدائی علم جفر وغیرہ سید ابو الحسین احمد نوری مارہروی توں حاصل فرمائی۔ شرح چغمینی دا کجھ حصہ عبد العلی رامپوری توں پڑھیا، ول احمد رضا خان نے کہیں استاد توں بغیر پڑھے محض خدا داد بصیرت نورانی نال حسب ذیل علوم و فنون وچ دسترس حاصل کیتی تے انہاں دے شیخ تے امام تھئے: قراءت، تجوید، تصوف، سلوک، علم اخلاق، اسماء الرجال، سیر، تواریخ، لغت، ادب، مع جملہ فنون، ارثما طیقی، جبرو مقابلہ، حساب ستیسنی، لوغارثمات یعنی لوگاریتہم، علم التوقیت، مناظرہ، علم الاکر، زیجات، مثلث کروی، مثلث مسطح، ہیئت جدیدہ یعنی انگریزی فلسفہ، مربعات، منتہی علم جفر، علم زائچہ، علم فرائض، نظم عربی، نظم فارسی، نظم ہندی، انشاء نثر عربی، انشاء نثر فارسی، انشاء نثر ہندی، خط نسخ، خط نستعلیق، منتہی علم حساب، منتہی علم ہیئت، منتہی علم ہندسہ، منتہی علم تکسیر، علم رسم خط قرآن مجید۔ حاصل کلام ایہ ہے جو مولانا دے اساتذہ دی فہرست تاں ٻہوں مختصر ہے پر مولانا نے ٻہوں سارے فنون وچ کتاباں لکھیاں۔ سید ظفر الدین بہاری نے 1327ھ مطابق 1909ء وچ مولانا دی تصانیف دی ہک فہرست بنام المجمل المعدد لتالیفات المجدد مرتب فرمائی تے آخر وچ ہک جدول پیش کیتی جیندے وچ انہاں سبھے علوم و فنون دا ناں ہے جنہاں وچ 1327ء تک مولانا کتاباں تصنیف کیتیاں۔

معلمین

احمد رضا خان دے اساتذہ:

• مرزا غلام قادر بیگ بریلوی م 1898ء
• والد ماجد مولانا محمد نقی علی خان بریلوی م 1297ھ 1880ء
• مولانا عبد العلی خان رامپوری م 1303ھ 1885ء تلمیذ علامہ فضل حق خیرآبادی م 1278ھ 1861ء
• شاہ ابو الحسین احمد نوری مارہروی م 1324 ھ 1906ء مولانا نور احمد بدایونی م 1301ھ
• شاہ آل رسول مارہروی م 1297ھ 1879ء تلمیذ شاہ عبد العزیز محدث دہلوی م 1239ھ
• امام شافعیہ شیخ حسین صالح م 1306ھ 1884ء
• مفتی حنفیہ شیخ عبد الرحمٰن سراج م 1301ھ 1883ء
• مفتی شافعیہ شیخ احمد بن زینی دحلان مکی م 1304ھ 1886ء قاضی القضاۃ حرم محترم

بیعت و خلافت

احمد رضا خان نیں 1877ء (1294ھ) وچ آپݨے والد نقی علی خان دے ہمراہ شاہ آل رسول مارہروی (وفات 1878ء) توں سلسلہ قادریہ وچ بیعت تھئے تے اجازت تے خلافت نال وی نوازے ڳئے۔ فاضل بریلوی مندرجہ ذیل سلسلیاں وچ اجازت بیعت حاصل ہن:

1. قادریہ برکاتیہ جدیدہ،  

2. قادریہ آبائیہ قدیمہ،  

3. قادریہ رزاقیہ،  

4. قادریہ منوریہ،  

5. چشتیہ نظامیہ قدیمہ،  

6. قادریہ اہدلیہ،  

7. چشتیہ محبوبیہ جدیدہ،  

8. سہروردیہ فضیلہ،  

9. نقشبندیہ علائیہ صدیقیہ،  

10. نقشبندیہ علائیہ علویہ،  

11. بدیعیہ،  

12. علویہ منامیہ  

وغیرہ۔  

مندرجہ بالا سلاسل وچ اجازت دے علاوہ فاضل بریلوی کوں مصافحات اربعہ (مصافحۃ الحسنیہ، مصافحۃ العمریہ، مصافحۃ الخضریہ، مصافحۃ المنانیہ) دی سند وی ملی۔  

انہیں مصافحات تے اجازت دے علاوہ مختلف اذکار، اشغال تے اعمال وغیرہ دی وی احمد رضا خان کوں اجازت حاصل ہئی، جیویں جو:  

- خواص القرآن اسماء الٰہیہ،  

- دلائل الخیرات،  

- حصن حصین،  

- حزب البحر،  

- حزب النصر،  

- حرز الامیرین،  

- حرز الیمانی،  

- دعائے مغنی،  

- دعائے حیدری،  

- دعائے عزارائیلی،  

- دعائے سریانی،  

- قصیدہ غوثیہ،  

- قصیدہ بردہ شریف

وغیرہ۔

حج و زیارت

ذوالحجہ 1294ھ مطابق دسمبر 1877ء وچ پہلی واری مولانا نے حج کیتا۔ ول ربیع الاول 1324ھ مطابق اپریل 1906ء وچ محمد مصطفٰی صلی اللہ علیہ و سلم دی بارگاہ وچ حاضر تھئے۔ ہک مہینے تک مدینہ طیبہ وچ رہ تے بارگاہ رسالت دی زیارت کریندے ریہے۔ مکہ معظمہ تے مدینہ طیبہ دے وݙے وݙے علما احمد رضا خان دے علمی کمالات تے دینی خدمات کوں ݙیکھ تے احمد رضا خان دے نورانی ہتھاں تے مرید تھئے تے احمد رضا خان کوں استاد تے پیشوا من ڳئے۔

مدرسہ منظر اسلام بریلوی

آپ دے قریبی دوست سید امیر احمد تے شاگرد ظفر الدین بہاری دے اصرار تے آپ نے نویں مدرسے دے قیام کیتے ہامی بھر گھدی۔ 1904ء (1322ھ) وچ بریلی وچ رحیم یار خان ناں دے ہک شخص دے مکان وچ ݙو طلباء ظفر الدین بہاری تے عبد الرشید عظیم آبادی کوں صحیح بخاری دا درس ݙتا۔ ایں مدرسے دا ناں دار العلوم منظر اسلام رکھا ڳیا۔

ردِ احمدیہ

1. جزاء اللّٰہ عدوّہ لابائہ ختم النبوۃ
2. قھرالدیان علی مرتد بقادیان
3. المبین معنی ختم النبیین
4. السوء والعقاب علی المسیح الکذاب
5. الجراز الدیانی علی المرتدالقادیانی

رد شہریت

شیعیت دے خلاف احمد رضا خان نے کئی فتاویٰ جاری کیتے تے کتاباں تے رسالے لکھیے، جنہاں وچ شیعہ عقائد تے رسومات دی پرزور مذمت کیتی ڳئی تے شیعہ دے کجھ عقائد دی بنیاد تے انہاں کوں کافر آکھا ڳیا۔ احمد رضا خان نے آپݨی کتاب "احکام شریعت" وچ امیر معاویہ تے طعن کرݨ والے کوں جہنمی کتا آکھیا تے "رد الرفضہ" ناں دے رسالے وچ خلافت ابو بکر دے منکر دے بارے لکھیا جو اوہ مذہب صحیح (یعنی حنفیت دے ثابت شدہ مسئلے) تے کافر ہے۔ ایویں ہی شیخین (یعنی ابوبکر صدیق تے عمر بن خطاب) کوں برا آکھݨ والے یا تبرا کرݨ والے کوں کافر لکھیا تے کتاب "برہان شرح مواہب الرحمن" دے حوالے نال خلافت عثمان دے منکر کوں وی کافر آکھیا۔ تے ایجھے امام دے پچھوں نماز کوں ناجائز آکھیا جیرھا خلفاء ثلاثہ (پہلے ترئے خلفائے اسلام) کوں برا آکھے یا تنقیص کرے۔ ایں کتاب وچ سنی شخص کوں شیعہ دا شرعی وارث نہ تھیوݨ دا فتویٰ موجود ہے۔

ٻئے رسائل تے فتاویٰ وچ شیعہ اذان وچ کلمہ "خلیفہ بلا فصل" دے رد، تعزیہ داری تے شہادت نامہ جیہے اعمال کوں حرام قرار ݙتا ڳیا، پہلے خلیفہ برحق دی تحقیق وچ ابوبکر صدیق دی خلافت تے دلائل ݙتے، شیخین دی علی ابن طالب تے فضیلت تے دلائل، تفضیلی تے امیر معاویہ تے تنقید کرݨ والیاں دا رد کیتا ڳیا۔

رد وہابیت

احمد رضا خان دے زمانے وچ کئی مکاتب فکر تے فرقے دے لوگ ظاہر تھئے ہن جنہاں دے بارے وچ انہاں دا تجزیہ ہئی جو اوہ اسلام تے سنیت دے خلاف دھوکے دا جال وچھا تے بھولے بھالے مسلماناں وچ گمراہی کھنڈیندے پئے ہن۔ احمد رضا خان نے دین تے شریعت دی حمایت وچ انہاں مبینہ گمراہ گروہاں دے خلاف حق تے باطل کوں واضح کر تے پیش کرݨ دی کوشش کیتی۔ احمد رضا خان دے فتاویٰ تے کتاباں دے ذریعے اللہ تعالیٰ نے ہزاراں مسلماناں کوں حلقہ بگوش کیتا۔ ٻہوں سارے اوہ علماء جیرھے ٻئے مسلکاں دے سیلاب وچ ویہہ ڳئے ہن، احمد رضا خان دی رہنمائی توں متاثر تھئے۔ جݙاں کجھ ٻئے مسلکاں دے لوکاں نے سرکار محمد مصطفٰی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی شان وچ گستاخی تے توہین کتاباں وچ شائع کیتی تے مسلماناں کوں بگاڑݨ شروع کیتا تاں احمد رضا خان نے اٹل پہاڑ دی طرحاں ڄم تے سرکار محمد مصطفٰی صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہ و سلم دی محبت دا پرچم لہرایا تے مسلماناں کوں سرکار دی محبت تے تعظیم دا سبق ݙتا تے گستاخی کرݨ والیاں دا حقیقی چہرہ پیش کرݨ دی کوشش کیتی۔

تصنیفات

احمد رضا خان نے کم و بیش پنجھا 50 مختلف علوم و فنون تے ہک ہزار کتاباں لکھیاں ہن۔ انہاں وچوں چند مندرجہ ذیل ہن:

1. **العطايا النبويہ في الفتاوي الرضويہ**: ایویں تاں احمد رضا خان نے 1286ھ توں 1340ھ تک ہزاراں فتاویٰ لکھے۔ پر سبھ کوں نقل نہ کیتا ڳیا، جیرھے نقل کر گھدے ڳئے ہن انہاں دا ناں "العطایا النبویہ فی الفتاوی رضویہ" رکھا ڳیا۔ فتاویٰ رضویہ جدید دیاں 33 جلدیں ہن جنہاں دے کل صفحات 22 ہزار توں زیادہ، کل سوالات مع جوابات 6847 تے کل رسائل 206 ہن۔ ہر فتویٰ وچ آپݨے دلائل ݙتے ڳئے ہن۔ قرآن و حدیث، فقہ، منطق تے کلام وغیرہ وچ احمد رضا خان دی وسعت نظری دا اندازہ احمد رضا خان دے فتاویٰ دے مطالعے توں ہی تھی سڳدا ہے۔

2. **نزول آیات فرقان بسکون زمین و آسمان**: ایں کتاب وچ احمد رضا خان نے قرآنی آیات توں زمین کوں ساکن ثابت کیتا ہے۔ تے سائنس داناں دے ایں نظریے دا جو زمین گردش کریندی ہے، رد فرمایا ہے۔

3. **جد الممتار علی الردالمختار**: علامہ ابن عابدین شامی دی "ردالمختار شرح درمختار" تے عربی حواشی ہن۔

4. **الدولۃ المکیہ بالمادۃ الغیبیہ**: ݙوجھی واری جݙاں حج کیتے مکہ وچ ہن، اوں وقت کجھ ہندوستانی حضرات نے مسئلہ علم غیب نال متعلق ہک استفتا پیش کیتا۔ قرآن و حدیث دے علاوہ ایں کتاب وچ منطق، فلسفہ تے ریاضیاتی دلائل پیش کیتے ڳئے۔ ایں کتاب تے ایں وقت 50 علما حرمین تے 15 ݙوجھے بلاد اسلامیہ دے علما نے تقاریظ لکھیاں۔

5. **کفل الفقیہ الفاہم فی احکام قرطاس الدراہم**: (1906ء) کاغذی کرنسی نال متعلق علمائے حرمین دے سوالات دے جوابات تے مشتمل ہے۔ ایں دور وچ ایہ مسئلہ متنازع ہئی تے احمد رضا خان دے جوابات ݙیکھ تے علمائے حرمین نے دل کھول تے تعریف کیتی۔ 1911ء وچ ہک ضمیمہ دا اضافہ کیتا ڳیا تے ایندا اردو ترجمہ کیتا ڳیا۔ سید ابو الحسن ندوی نے "کفل الفقیہ" دا بطور خاص ذکر کیتا ہے تے فقاہت وچ احمد رضا خان دی مہارت دا شاہد و گواہ قرار ݙتا ہے۔

6. **حسام الحرمین**: مرزا غلام احمد قادیانی، رشید احمد گنگوہی، اشرف علی تھانوی، محمد قاسم نانوتوی، خلیل احمد انبہٹوی وغیرہ دی عبارات تے علمائے حرمین دا فتویٰ کفر۔

7. **کنزالایمان**: قرآن مجید دا ترجمہ کیتا ، جیندے تے احمد رضا خان دے خلیفہ سید نعیم الدین مراد آبادی نے حاشیہ لکھیا ہے۔ ایں ترجمے دا انگریزی (ترے واری)، ہندی، سندھی، گجراتی، ڈچ، بنگلہ وغیرہ وچ ترجمہ تھی چکا ہے۔

نعت گوئی

احمد رضا خان نے اردو، عربی، فارسی تریئے زباناں وِچ نعتاں تے منقبت لکھیاں۔

حدائق بخشش

احمد رضا خان دا نعتیہ دیوان "حدائق بخشش" ترے جلداں اِچ ہے۔ پہلیاں ݙو جلداں احمد رضا خان دی حیاتی وِچ تے تریجھی، اُنہاں دے وصال دے بعد کلام کوں جمع کر تے شائع کِیتا ڳیا۔ پر اِیں وِچ "رضا" تخلص رکھݨ والے ہِک ٻئے عام شاعر دا عامیانہ کلام وی شامل تِھی ڳیا، جیندے تے کافی تنقید تِھئی۔ بعد اِچ تحقیق کر تے اِیہ کلام کڈھ ݙِتا ڳیا۔ "حدائق بخشش" اردو نعتیہ شاعری وچ ہِک وݙّا سنگِ میل ثابت تِھئی، جیڑھا آپݨے بعد آنوݨ والے تمام نعت گوؤاں کوں ادب دا جامہ پَوا ݙِتے۔ اِیں توں پہلے اردو نعت صرف عقیدت دے طور تے دیوان دے شروع وِچ شامل نظر آندی ہئی، پر "حدائق بخشش" دے بعد اردو نعت ادب دا ہِک مستقل حصہ بݨ ڳئی، جیندیاں نعتاں اَڄ وی مشہور تے معروف ہِن۔

مصطفٰی جانِ رحمت پہ لاکھوں سلام  

شمع بزمِ ہدایت پہ لاکھوں سلام  

اِیہ ٻہوں مشہور ہے۔

عربی کلام

احمد رضا خان دا عربی کلام جامعہ ازہر دے مصری محقق پروفیسر حازم محمد احمد نے "بساتین الغفران" دے ناں نال ترتیب ݙِتے۔ احمد رضا خان دے عربی کلام وِچ سلاست تے روانی دی رنگا رنگی ٻہوں نمایاں ہے تے بے ساختگی، عربی تراکیب دی بندش تے مناسب تے برمحل الفاظ دے استعمال تے احمد رضا خان کوں مہارت حاصل ہئی۔ تشبیہات تے استعارات احمد رضا خان دے کلام دی بے مثال خصوصیات ہِن۔ احمد رضا خان دا عربی کلام منتشر اوراق تے مخطوطات وِچ غیر مرتب پایا ویندے۔ ڈاکٹر حامد علی خان (مسلم یونیورسٹی، علی گڑھ) نے شعبۂ عربی توں ہندوستان وِچ عربی شاعری دے موضوع تے جیرھا تحقیقی مقالہ پی ایچ ڈی دے کِیتے لِکّھیا، اِیں وِچ مختلف مآخذ توں احمد رضا خان دے عربی زبان وِچ اشعار کوں وی کٹّھا کِیتا، جیں دی کل تعداد 390 ہے۔ محمود احمد کانپوری نے وی مختلف مآخذ توں 1145 اشعار یکجا کِیتے ہَن۔ جݙاں جو ڈاکٹر محمود حسین بریلوی نے اپݨے ایم فل دے مقالے، جیڑھا مولانا احمد رضا خان دی عربی زبان تے ادب وِچ خدمات دے عنوان نال چَھپیا ہویا ہے، اِیں وِچ 1120 اشعار جمع کِیتے ہِن۔

فارسی کلام

احمد رضا خان دے دستیاب فارسی کلام دا کُجھ حصہ "حدائق بخشش" وِچ موجود ہے، جݙاں جو احمد رضا خان دیاں منتخب فارسی نعتاں دا ہِک مجموعہ "ارمغان رضا" دے ناں نال، ادارہ تحقیقات امام احمد رضا نے پہلی وار 1994 وِچ شائع کِیتا۔ اِیں وِچ حمد و نعت، قصائد و مناقب تے رباعیات شامل ہِن۔ پر اڄݨ وی ٻہوں سارا فارسی کلام منتشر ہے۔  

"فارسی شعر"  

یا رب زمن بر شہ ابرار درودی  

برسید و مولائی من زار، درودی  

بر آبروی آن قبلہ قوسین سلامی  

بر چشم خطا پوش، عطا بار، درودی  

احمد رضا خان دا فارسی قصیدہ "اکسیر اعظم"، جیڑھا شیخ عبد القادر جیلانی دی شان وِچ لِکّھیا ڳیا، مشہور ہے۔ اُنہاں نے خود اِیندی شرح فارسی زبان وِچ تصنیف فرمائی، جیندا ناں "مُجِیرِ مُعظّم" رکھیا۔ فارسی کلام تے شرح دا اردو ترجمہ "تابِ مُنظّم" دے ناں نال محمد احمد مصباحی نے کِیتا ہے۔ اِیندا ہِک شعر بطور نمونہ:  

**فارسی شعر:**  

اولیا را گر گُہر باشد تو بحرِ گوہری  

در بدستِ شاں زرے دادند زر راکاں توئی  

"سرائیکی ترجمہ"

اولیاء کنیں اگر موتی ہے تو موتی دا سمندر تُساں ہو تے اگر اُنہاں دے ہتھ وِچ کوئی سونا ݙِتا ڳیا ہے تاں سونے دی کان تُساں ہو۔

کنزالایمان ترجمہ قرآن شریف

احمد رضا خان نے قرآن پاک دا ترجمہ کِیتا۔ اُنہاں دے ترجمے دا ناں "کنز الایمان" ہے، جیندے تے احمد رضا خان دے خلیفہ سید نعیم الدین مراد آبادی نے حاشیہ لِکّھیا ہے۔ اِیں ترجمے کوں ہُݨ تئیں انگریزی (وِچ ترے واری)، ہندی، سندھی، گجراتی، ڈچ، بنگلہ وغیرہ زباناں وِچ ڈھالا ڳیا ہے

وصال تے مزار

25 صفر 1340ھ مطابق 1921ء کوں جمعہ دے ݙین٘ہ، ہندوستان دے وقت دے مطابق 2 وڄ تے 38 منٹ تے، عین اذان دے وقت، جِݙاں موذن نے "حی الفلاح" آکھیا، ہوں ویلھے امام احمد رضا خان نے داعی اجل کوں لبیک آکھ ݙِتّا۔ احمد رضا خان دا مزار بریلی شریف وِچ اَڄ وی زیارت گاہ خاص تے عام بݨیا ہویا ہے۔

درگاہ

احمد رضا خان دا مزار پراݨے بریلی شہر توں ترے چار فرلانگ دے فاصلے تے محلہ سوداگران وِچ واقع ہے تے ہِک خانقاہ دی حیثیت رکھیندے۔ مزار وِچ احمد رضا خان دے پُتر حامد رضا خان دی قبر وی موجود ہے۔ درگاہ تے ہر سال 25 صفر کوں عرس رضوی دا انعقاد کِیتا ویندے، جیندے وِچ دُنیا بھر توں معتقدین، علما تے مشائخ شریک تِھیندن۔

اولاد

احمد رضا خان دی زوجہ ارشاد بیگم توں پنج دِھیئاں تے ݙو پُتر تھئے۔ ݙوہیں پُتر حامد رضا خان تے مصطفٰی رضا خان نامور علما وِچ شمار تِھیندن۔ دِھیئاں وِچ بالترتیب مصطفائی بیگم، کنیز حسن (عرف منجھلی بیگم)، کنیز حسنین (عرف سنجھلی بیگم)، کنیز حسین (عرف چھوٹی بیگم) تے مرتضائی بیگم (عرف چھوٹی بنو) ہَن۔

خلفاء

علمی تے عملی دُنیا وِچ آپ رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے خلفاء کرام نے ٻہوں اہم کردار ادا کِیتا، کیوں جو آپ رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے خلفاء کرام دی تعداد ٻہوں زیادہ ہے، حتیٰ کہ تحریکِ پاکستان وِچ وی اہم ترین کردار ادا کِیتا۔ اِیہ خلفاء کرام نہ صرف پاک تے ہند وِچ بلکہ عرب تے افریقہ وِچ وی ہِک وݙّی تعداد وِچ پائے ویندن۔ اِنہاں وِچوں کُجھ ناں اِیہ ہِن:  

1. ضیا الدین احمد مدنی  

2. حامد رضا خان (احمد رضا خان دے بعد گدی نشین، اُنہاں دے وݙّے پُتر)  

3. مصطفٰی رضا خان (چھوٹے پُتر)  

4. امجد علی اعظمی (صاحب بہار شریعت)  

5. نعیم الدین مراد آبادی (صاحب خزائن العرفان)  

6. سید دیدار علی شاہ  

7. سید سلیمان اشرف  

8. عبد العلیم صدیقی (عالمی مبلغ اسلام)  

9. قاضی عبد الوحید فردوسی  

10. عبد الاحد پیلی بھیتی  

11. ظفر الدین بہاری (ملک العلما)  

12. محمد شریف کوٹلوی  

13. محمد عبد السلام جبل پوری  

14. رحیم بخش آروی شاہ آبادی  

15. برہان الحق جبل پوری  

16. محمد شفیع بیسلپوری  

17. حسنین رضا خان  

18. حاجی لعل محمد مدراسی  

19. احمد مختار صدیقی میرٹھی  

20. سید فتح علی شاہ  

21. ابو محمد امام الدین  

22. تقدس علی خان  

23. مولانا رحیم بخش باتھ اصلی سیتا مڑھی بہار  

**عرب خلفاء:**  

1. سید محمد عبد الححی  

2. شیخ محمد صالح کمال مکی (مفتی حنفیہ)  

3. سید اسماعیل مکی (محافظ کتب خانہ حرم)  

4. سید مصطفا بن سید خلیل مکی  

5. سید ابو حسین محمد مرزوقی  

6. شیخ اسد دہان مکی  

7. شیخ عبد الرحمن دہان مکی  

8. شیخ محمد بن عابد بن حسین مکی (مفتی مالکیہ)  

9. شیخ علی بن حسین مکی  

10. شیخ جمال بن محمد امیر مکی  

11. شیخ عبد اللہ بن شیخ احمد ابو الخیر میردار مکی  

12. سید عبد اللہ دحلان مکی  

13. شیخ بکر رفیع مکی  

14. شیخ حسن عجیمی  

15. سید سالم بن عبدروس بار علوی حضرمی  

16. سید علوی بن حسن الکاف حضرمی  

17. سید ابوبکر بن سال مبار علوی حضرمی  

18. سید محمد بن عثمان دحلان مکی  

19. شیخ محمد یوسف (مدرسہ رحمت اللہ مہاجر مکی)  

20. شیخ عبد القادر کر دی مکی (شاگرد صالح کمال مکی)  

21. شیخ عبد اللہ فرید بن عبد القادر  

22. سید عمر بن سید ابوبکر مکی  

23. شیخ احمد حضراوی مکی  

24. سید مامون بری مدنی  

25. سید محمد سعید مدنی

جامعاتی تحقیق

1979ء وِچ پہلی واری ڈاکٹر حسن رضا خان نے ڈاکٹر اطہر شیر دی زیر نگرانی جامعہ پٹنہ، بھارت توں احمد رضا خان دی فقہی خدمات تے پی ایچ ڈی کِیتی۔ اُنہاں دے بعد ڈاکٹر اوشا سانیال نے جامعہ کولمبیا، امریکا توں 1990ء وِچ پی ایچ ڈی کِیتی۔ بعد اِچ، خانقاہ سجادیہ ابوالعلائیہ دے ڈاکٹر سید شاہ ابو طاہر ابوالعلائی نے الہ آباد یونیورسٹی توں "اردو شاعری دے ارتقا وِچ احمد رضا بریلوی دی شعری تخلیقات دا تنقیدی مطالعہ" دے عنوان نال تے احمد رضا خان دی شاعری تے ڈاکٹر سید جمال الدین نے ڈاکٹر ہری سنگھ کوردیشا ودھیالہ یونیورسٹی، آگرہ توں، ڈاکٹر عبد النعیم عزیزی نے روہیل کھنڈ یونیورسٹی توں، ڈاکٹر سراج احمد بستوی نے کانپور یونیورسٹی توں، ڈاکٹر تنظیم الفردوس نے جامعہ کراچی توں پی ایچ ڈی کِیتی۔ جݙاں جو فقہی خدمات تے ڈاکٹر محمد انور خان نے سندھ یونیورسٹی جامشورو توں، ترجمہ قرآن تے پروفیسر مجید اللہ قادری نے جامعہ کراچی توں، حیات تے علمی خدمات تے ڈاکٹر محمد طیب رضا نے ہندو یونیورسٹی بنارس توں تے ڈاکٹر الباری صدیقی نے سندھ یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی کِیتی ہے۔ تصور عشق تے ڈاکٹر غلام مصطفٰی نجم قادری نے میسور یونیورسٹی توں، انشاء پردازی تے ڈاکٹر غلام غوث نے رانچی یونیورسٹی توں، افکار تے ڈاکٹر امجد رضا نے ویرکنور سنگھ یونیورسٹی توں، ادبی خدمات تے ڈاکٹر رضا الرحمان عاکف سنبھلی نے روہیل کھنڈ یونیورسٹی توں تے مکتوبات تے غلام جابر شمس مصباحی نے بی آر امبیڈکھر، بہار یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی کِیتی ہے۔ اِیں دے علاوہ عربی زبان تے ادب، فارسی زبان تے ادب، تفسیری خدمات، خدمات علوم حدیث، عربی شاعری، سیاسی افکار تے وی پی ایچ ڈی دے مقالات لِکّھے ڳئے ہِن۔ اِیں 30 پی ایچ ڈی مقالات وِچوں 4 عربی زبان وِچ، ہِک انگریزی زبان وِچ تے باقی اردو زبان وِچ لِکّھے ڳئے ہِن۔ اِیں 30 جامعات وِچوں ہِک امریکا، ہِک سوڈان، 19 بھارت تے باقی دا تعلق پاکستان نال ہے۔ جݙاں جو پاکستان دی جامعات وِچوں ہِک دا تعلق اسلامک انٹرنیشنل یونیورسٹی اسلام آباد، ݙو دا تعلق جامعہ پنجاب، ݙو دا تعلق سندھ یونیورسٹی تے باقی 4 دا تعلق جامعہ کراچی نال ہے۔ جݙاں جو ایم فل دے ذیل وِچ 20 توں زائد تحقیقی مقالات لِکّھے ڳئے ہِن، جیندے وِچوں 9 عربی زبان وِچ ہِن۔ مجموعی طور تے 35 توں زائد جامعات وِچ تحقیقاتی کم تِھی چُکّا ہے۔